🌸 Thầy giáo vùng cao gieo chữ giữa mù sương Mường Lát

Hai người thầy trở về từ mù sương

Thào A Pua và Sùng A Chai, cùng sinh năm 1995, người dân tộc Mông ở vùng biên viễn Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa, từng là những đứa trẻ phải vượt qua đói nghèo, hủ tục và sự ngăn trở của gia đình để được đến trường. Hôm nay, cả hai đã trở thành thầy giáo vùng cao, trở về bản làng gieo chữ cho con em quê hương. Thào A Pua hiện là giáo viên chủ nhiệm lớp 6, Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Nhi Sơn. Sùng A Chai là giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Trung Lý, dạy tại điểm trường lẻ bản Tà Cóm. Câu chuyện của họ là hành trình của những thầy giáo vùng cao gieo chữ, đi từ chính những tháng ngày gian khó của mình để rồi quay lại, đứng trước lớp học, giữ lấy từng học trò ở lại với con chữ.

Có những câu chuyện không cần kể bằng lời lẽ lớn lao. Chỉ cần kể đúng những gì đã xảy ra: một đứa trẻ gùi bao gạo sau lưng xuống trường, một cậu học trò rời nhà trong một buổi sáng mù sương để tìm lại lớp học, một người thầy nhìn học trò của mình và thấy lại chính mình ngày trước. Những chi tiết ấy, giản dị mà bền bỉ, đủ để nói lên tất cả về nghị lực, về lòng kiên trì và về tình yêu quê hương. Bài viết này kể lại hành trình của hai thầy giáo ấy, dựa trên những gì báo chí chính thống đã ghi nhận, để những ai đang chông chênh giữa khó khăn có thêm một điểm tựa mà bước tiếp.

Ở vùng biên viễn, con chữ đến với trẻ em không bao giờ là điều hiển nhiên. Mỗi buổi đến lớp là một lần vượt qua khoảng cách, vượt qua cái đói, vượt qua những tập tục đã bám rễ lâu đời và vượt qua cả những lo toan mưu sinh thường nhật của gia đình. Khi một đứa trẻ vùng cao được ngồi vào bàn học, phía sau em thường là cả một câu chuyện dài của gia đình, của thầy cô và của cả bản làng cùng chung tay. Câu chuyện của Thào A Pua và Sùng A Chai cũng bắt đầu như thế, từ những ngày mà việc đến trường còn là một ước mong phải đấu tranh mới giữ được.

Mường Lát — nơi con chữ đến muộn

Mường Lát là vùng đất biên viễn của tỉnh Thanh Hóa, nơi núi cao nối tiếp núi cao, sương mù thường phủ kín những bản làng vào buổi sớm. Ở những nơi như thế, cuộc sống của bà con gắn liền với nương rẫy, với những vụ mùa và với những lo toan rất cụ thể: bữa ăn hôm nay, vụ ngô vụ lúa sắp tới, những đứa trẻ trong nhà ai lo. Trong nhịp sống ấy, việc học của một đứa trẻ đôi khi phải xếp sau những nhu cầu trước mắt, bởi gia đình nào cũng có những gánh nặng riêng và bàn tay lao động nào cũng quý. Không phải vì bà con không thương con, mà vì cái nghèo khiến người ta phải chọn lựa giữa những điều đều cần thiết.

Chính trong hoàn cảnh ấy, những đứa trẻ ham học lại càng đáng quý. Các em học trong thiếu thốn, đi học trong sương sớm, vừa học vừa phụ giúp gia đình. Có em vừa gùi củi, vừa chăn trâu, vừa tranh thủ học bài. Có em phải đi bộ quãng đường dài để tới lớp, về đến nhà đã mệt nhoài vẫn còn việc nhà chờ đợi. Con chữ đến với các em chậm rãi, từng chút một, nhưng một khi đã bén rễ thì khó có gì lay chuyển được. Bởi với những đứa trẻ ấy, học không chỉ là một niềm vui, mà còn là một con đường để đổi thay cuộc đời mình và cuộc đời của cả gia đình.

Những người thầy ở vùng cao hiểu rất rõ điều này, bởi nhiều người trong số họ cũng từng là những đứa trẻ như thế. Họ không chỉ dạy chữ, mà còn dạy bằng chính cuộc đời mình. Khi thầy cô nói với học trò rằng hãy cố gắng đến lớp, lời nói ấy có sức nặng của một người từng đi qua đúng con đường ấy. Và khi một người thầy từng suýt bỏ học giữa chừng nay đứng trên bục giảng, thì bài học lớn nhất mà em học trò nhận được đôi khi không nằm trong sách giáo khoa, mà nằm trong chính sự hiện diện của thầy.

Thào A Pua — bao gạo trên lưng và con đường trở lại lớp

Thào A Pua sinh ra ở bản Pa Búa, xã Trung Lý, trong một gia đình đông anh chị em. Là con cả, A Pua học giỏi, ham học, nhưng cũng sớm phải gánh trên vai trách nhiệm của người anh lớn trong nhà. Gia đình đông con, cái ăn cái mặc đều phải chắt chiu, mỗi bàn tay trong nhà đều là một phần của kế sinh nhai. Một đứa trẻ học giỏi đến mấy, khi đứng trước bữa cơm của cả nhà, cũng có thể phải đối mặt với câu hỏi khó: đi học hay ở nhà phụ bố mẹ làm nương, nuôi các em. Với A Pua, câu hỏi ấy đã từng hiện ra rất thật, và nguy cơ nghỉ học đã từng đến rất gần.

Bố mẹ của A Pua từng gắt lên: "Nó đi học thì ai lo cái ăn cho mấy đứa em". Câu nói ấy không phải là lời trách con, mà là tiếng lòng của những người cha người mẹ đang lo cho cả một gia đình đông con trước mắt. Trong nhà có nhiều miệng ăn, ruộng nương cần người làm, các em nhỏ cần người trông nom. Một đứa con đi học nghĩa là nhà mất đi một lao động, lại thêm khoản chi phí cho sách vở, ăn ở. Nỗi lo ấy rất thật, rất cụ thể, và không thể gạt đi bằng những lời lẽ chung chung. Đó cũng là nỗi lo của biết bao gia đình vùng cao khi con em mình đứng trước ngưỡng cửa của việc học.

Nhưng A Pua không muốn rời lớp học. Cậu học trò ham học ấy vẫn muốn được đến trường, vẫn muốn được học tiếp. Và may mắn đã đến với em, khi thầy cô cùng trưởng bản nhiều lần đến nhà, kiên trì thuyết phục gia đình. Những cuộc trò chuyện ấy không diễn ra một lần rồi thôi, mà lặp lại nhiều lần, với sự nhẫn nại và chân thành. Thầy cô nói về tương lai của đứa trẻ, trưởng bản nói về lợi ích lâu dài cho cả gia đình và bản làng. Dần dần, gia đình cũng hiểu rằng cho con đi học không phải là mất đi một lao động, mà là gieo một hạt giống cho những mùa sau. Cuối cùng, gia đình đồng ý cho Pua trở lại lớp.

Ngày xuống trường, A Pua vẫn gùi theo bao gạo sau lưng. Hình ảnh ấy nói lên rất nhiều điều: cậu học trò ấy đi học không chỉ mang theo sách vở, mà mang theo cả bữa ăn của mình, mang theo sự chắt chiu của gia đình và mang theo cả niềm hy vọng mà cả nhà gửi gắm. Bao gạo trên lưng nặng, nhưng bước chân của cậu học trò thì nhẹ, bởi phía trước là lớp học, là thầy cô, là bạn bè và là con đường mà em đã phải đấu tranh mới giữ được. Những bước chân như thế, đi qua sương mù và dốc núi, đã trở thành một phần ký ức không thể quên trong cuộc đời của người thầy sau này.

Khi cả bản cùng giữ một đứa trẻ ở lại trường

Câu chuyện của A Pua cho thấy một điều rất đẹp: để một đứa trẻ vùng cao được đến trường, đôi khi cần đến cả một cộng đồng cùng chung tay. Thầy cô đến nhà thuyết phục, trưởng bản cùng vào cuộc, gia đình dần thay đổi suy nghĩ. Không ai làm thay ai, mà mỗi người góp một phần: người thì khuyên nhủ, người thì động viên, người thì chấp nhận hy sinh phần việc của mình để đứa trẻ được đi học. Chính sự chung tay ấy đã giữ A Pua ở lại lớp, và cũng là bài học mà sau này người thầy ấy mang theo suốt cuộc đời dạy học của mình.

Trong suy ngẫm chung về nghị lực, người ta thường nhắc đến ý chí của cá nhân, nhưng ít khi nhắc đến những bàn tay âm thầm phía sau. Một đứa trẻ có thể kiên trì đến đâu, nếu không có người lớn tin tưởng và nâng đỡ, thì con đường đến trường vẫn có thể đứt đoạn bất cứ lúc nào. Ngược lại, khi gia đình, thầy cô và cộng đồng cùng đồng lòng, thì ngay cả những hoàn cảnh khó khăn nhất cũng có thể tìm ra lối đi. A Pua là một minh chứng cho điều đó: em giữ được việc học không chỉ nhờ sự ham học của mình, mà còn nhờ những người lớn xung quanh đã không bỏ mặc em.

Bài học ấy còn có ý nghĩa dài lâu hơn thế. Khi một đứa trẻ được giữ ở lại trường, cả bản làng cũng được hưởng lợi. Đứa trẻ ấy lớn lên, học thành tài, rồi có thể trở về giúp quê hương. Một người biết chữ có thể giúp cả nhà, một người thầy có thể giúp cả bản. Cái vòng tròn tốt đẹp ấy bắt đầu từ một quyết định rất nhỏ: cho con trở lại lớp. Và quyết định nhỏ ấy, trong trường hợp của A Pua, đã được đưa ra sau nhiều lần thuyết phục kiên trì, bằng sự chân thành của thầy cô và trưởng bản, bằng sự lắng nghe và thấu hiểu hoàn cảnh của gia đình.

Nhìn lại hành trình của A Pua, điều đáng quý không chỉ là em đã vượt qua được nguy cơ nghỉ học, mà còn là cách em vượt qua: không oán trách gia đình, không quay lưng với quê hương, mà lặng lẽ gùi bao gạo lên trường và tiếp tục học. Sự lặng lẽ ấy chính là sức mạnh. Người ta có thể ồn ào về nghị lực, nhưng nghị lực thật sự thường rất lặng lẽ: là việc mỗi sáng vẫn thức dậy đi học, là việc vẫn mở sách ra học dù ngày hôm đó đã mệt nhoài vì việc nương rẫy, là việc không bỏ cuộc khi mọi thứ xung quanh đều có thể khiến mình bỏ cuộc.

Từ giảng đường đại học trở về bản Pa Búa

Sau những năm tháng kiên trì học tập, Thào A Pua tốt nghiệp ngành sư phạm Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, nay là Trường Đại học Hồng Đức. Tấm bằng sư phạm ấy là kết quả của cả một hành trình dài: từ cậu học trò suýt phải nghỉ học ở nhà phụ bố mẹ làm nương, đến sinh viên sư phạm xa nhà, rồi trở thành thầy giáo. Mỗi bước đi đều có dấu ấn của những người đã từng giúp em: gia đình cuối cùng đã đồng ý cho em trở lại lớp, thầy cô đã kiên trì đến nhà thuyết phục, trưởng bản đã cùng vào cuộc. Không có những bàn tay ấy, có lẽ đã không có người thầy A Pua của hôm nay.

Điều đáng nói là sau khi tốt nghiệp, A Pua đã chọn trở về quê hương, công tác tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Nhi Sơn. Đó là một lựa chọn không hề dễ dàng, bởi ai cũng hiểu dạy học ở vùng cao vất vả hơn nhiều so với ở miền xuôi. Nhưng với A Pua, trở về là điều tự nhiên, bởi quê hương là nơi em sinh ra, là nơi em từng phải đấu tranh để được đến trường, và cũng là nơi còn rất nhiều đứa trẻ đang cần một người thầy hiểu mình. Người thầy trở về không chỉ mang theo kiến thức sư phạm, mà mang theo cả câu chuyện đời mình, để kể cho học trò nghe bằng chính sự hiện diện của mình.

Trong suy ngẫm chung, người ta hay nói về những người trẻ rời quê lên thành phố lập nghiệp, nhưng ít khi nói về những người trẻ học xong rồi quay về. Trở về cũng là một dạng dũng cảm, bởi nó đòi hỏi người ta phải đối mặt với chính những khó khăn mà mình từng trải qua, và phải kiên nhẫn làm lại từ đầu những việc tưởng chừng nhỏ bé: dạy từng con chữ, giữ từng học trò, đi từng nhà vận động. Nhưng chính những việc nhỏ bé ấy, làm đều đặn mỗi ngày, mới tạo nên sự thay đổi thật sự cho một bản làng. Một người thầy trở về có thể thay đổi số phận của nhiều đứa trẻ, và những đứa trẻ ấy, lớn lên, lại có thể thay đổi quê hương của mình.

Hiện nay, thầy Pua là giáo viên chủ nhiệm lớp 6 tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Nhi Sơn. Lớp 6 là lứa tuổi chông chênh: các em vừa rời bậc tiểu học, vừa bước vào một giai đoạn học tập mới với nhiều môn học và yêu cầu cao hơn. Đây cũng là lứa tuổi mà nhiều em dễ dao động, dễ bị cuốn theo những việc khác ngoài việc học. Người giáo viên chủ nhiệm ở lứa tuổi này không chỉ dạy kiến thức, mà còn phải là người gần gũi, hiểu tâm lý học trò, kịp thời phát hiện những em có nguy cơ bỏ học để động viên, giữ các em ở lại. Với kinh nghiệm của chính mình, thầy Pua rất phù hợp với vai trò ấy.

Người thầy của những học trò rụt rè

Thầy Pua dành nhiều thời gian hơn cho học sinh hoàn cảnh khó khăn, hỏi han, động viên những em rụt rè, có nguy cơ bỏ học. Đó là những em ít nói, ít dám giơ tay phát biểu, hay cúi đầu khi thầy hỏi, và đôi khi chỉ cần một biến cố nhỏ trong gia đình là có thể nghỉ học. Với những em như thế, một lời hỏi han đúng lúc có thể giữ em ở lại lớp thêm một ngày, rồi thêm một tuần, rồi thêm một năm học. Thầy Pua hiểu điều đó, bởi thầy từng là một đứa trẻ như thế: ham học nhưng luôn đứng trước nguy cơ phải rời lớp.

Khi được hỏi về công việc của mình, thầy Pua chia sẻ một câu rất ngắn: "Nhìn các em, thấy mình ngày trước". Câu nói ấy gói trọn cả một triết lý dạy học: người thầy không đứng trên cao nhìn xuống học trò, mà nhìn học trò như nhìn lại chính mình. Khi thầy nhìn một em học trò rụt rè, thầy thấy cậu bé A Pua ngày xưa, gùi bao gạo sau lưng xuống trường. Khi thầy động viên một em có nguy cơ bỏ học, thầy cũng đang động viên chính mình của những năm tháng cũ. Sự đồng cảm ấy không thể học được từ sách vở, mà chỉ có được từ những trải nghiệm thật sự đã đi qua.

Hiệu trưởng Lê Trọng Đại nhận xét thầy Pua có năng lực chuyên môn, tinh thần trách nhiệm, tận tụy và khả năng thấu hiểu, vận động học sinh khó khăn đến lớp. Nhận xét ấy cho thấy thầy Pua không chỉ là một người thầy giỏi chuyên môn, mà còn là một người thầy có tâm. Năng lực chuyên môn giúp thầy dạy tốt, tinh thần trách nhiệm giúp thầy làm tròn bổn phận, sự tận tụy giúp thầy không ngại khó, và khả năng thấu hiểu, vận động giúp thầy giữ được học trò ở lại trường. Bốn phẩm chất ấy hợp lại thành hình ảnh một người thầy vùng cao đúng nghĩa: dạy chữ bằng kiến thức, giữ trò bằng tấm lòng.

Trong lớp học của thầy Pua, mỗi học trò đều được nhìn thấy. Những em học giỏi được khích lệ để tiến xa hơn, những em học yếu được kèm cặp thêm, những em rụt rè được hỏi han nhẹ nhàng, những em có nguy cơ bỏ học được quan tâm đặc biệt. Cách làm ấy không ồn ào, không có gì to tát, nhưng lại rất bền. Bởi giáo dục, suy cho cùng, là công việc của từng ngày, từng em, từng lời hỏi han. Một người thầy tận tụy như thế, đứng lớp ngày này qua ngày khác, sẽ gieo được rất nhiều hạt giống tốt lành cho quê hương.

Sùng A Chai — năm 2007 và quyết định rời nhà xuống trường

Sùng A Chai quê ở bản Tà Cóm, cũng là người dân tộc Mông, cùng sinh năm 1995 như thầy Pua. Câu chuyện đến trường của A Chai có một bước ngoặt rất đặc biệt vào năm 2007. Năm ấy, A Chai đang tuổi đến trường thì bị bố mẹ bắt nghỉ học để lấy vợ theo sự sắp đặt của gia đình. Với nhiều người, đó có thể là dấu chấm hết cho con đường học vấn: đã nghỉ học, đã lập gia đình, thì việc trở lại lớp học dường như là điều không thể. Nhưng với A Chai, đó lại là khởi đầu của một quyết định dũng cảm nhất trong cuộc đời mình.

Xa lớp học, nỗi nhớ bạn bè, thầy cô trong lòng A Chai lớn dần theo từng ngày. Cậu nhớ tiếng trống trường, nhớ những buổi học cùng bạn bè, nhớ những bài học còn dang dở. Nỗi nhớ ấy không nguôi đi theo thời gian, mà càng lúc càng rõ ràng, càng lúc càng thôi thúc. Có những nỗi nhớ chỉ làm người ta buồn, nhưng cũng có những nỗi nhớ làm người ta hành động. Nỗi nhớ lớp học của A Chai thuộc về loại thứ hai: nó khiến cậu không thể yên lòng ở nhà, mà phải tìm cách trở lại trường bằng được.

Một ngày, nhìn ngôi trường dưới chân núi ẩn hiện trong lớp mây mờ, A Chai quyết định khăn gói rời nhà xuống trường. Quyết định ấy không hề dễ dàng: rời nhà nghĩa là đi ngược lại sự sắp đặt của gia đình, nghĩa là phải đối mặt với những lời trách móc, những ánh mắt không hài lòng, và cả những khó khăn rất thực tế về ăn ở, học phí, sách vở. Nhưng cậu học trò ấy đã quyết, bởi cậu hiểu rằng nếu không đi lúc này thì có thể sẽ không bao giờ còn cơ hội đi nữa. Khăn gói rời nhà, xuống trường, là cách cậu giành lại tương lai của chính mình.

May mắn đã mỉm cười với A Chai, khi thầy cô, bà con dân bản động viên, hỗ trợ cậu. Những lời động viên ấy là điểm tựa quan trọng, giúp cậu vững lòng trên con đường đã chọn. Rồi cuối cùng, bố mẹ cậu cũng chấp nhận cho con tiếp tục đi học, và người vợ trẻ cũng động viên chồng trở lại lớp. Sự chấp nhận của gia đình, cùng sự động viên của người vợ trẻ, đã mở ra cho A Chai con đường trở lại trường học. Đó là một cái kết đẹp cho một quyết định dũng cảm, và cũng là minh chứng cho thấy khi một người trẻ quyết tâm học, cả gia đình và cộng đồng đều có thể thay đổi để ủng hộ em.

Ngôi trường dưới chân núi trong lớp mây mờ

Hình ảnh ngôi trường dưới chân núi ẩn hiện trong lớp mây mờ là một trong những chi tiết đẹp nhất của câu chuyện này. Ngôi trường ấy, từ xa nhìn lại, có thể chỉ là một bóng dáng mờ ảo giữa sương núi, nhưng trong lòng cậu học trò A Chai, nó là cả một thế giới: nơi có thầy cô, bạn bè, có tri thức và có tương lai. Khi cậu đứng nhìn ngôi trường từ xa, cậu không chỉ nhìn thấy một tòa nhà, mà nhìn thấy cả cuộc đời mình đang chờ ở phía trước. Và chính hình ảnh ấy đã thôi thúc cậu khăn gói lên đường.

Trong suy ngẫm chung về nghị lực, người ta thường nói đến những mục tiêu lớn lao, những kế hoạch dài hơi, nhưng đôi khi, nghị lực bắt đầu từ một hình ảnh rất nhỏ: một ngôi trường trong sương, một lớp học còn dang dở, một người bạn đang chờ. Những hình ảnh nhỏ ấy có sức mạnh rất lớn, bởi chúng gắn liền với cảm xúc thật, với những gì người ta yêu quý và không muốn đánh mất. A Chai nhớ lớp học không phải bằng lý trí, mà bằng cả trái tim, và chính trái tim ấy đã dẫn cậu trở lại trường.

Câu chuyện của A Chai cũng cho thấy một điều ít người nhắc đến: việc học không chỉ là chuyện của riêng đứa trẻ, mà còn là chuyện của cả gia đình. Khi bố mẹ cuối cùng chấp nhận cho con đi học, khi người vợ trẻ động viên chồng trở lại lớp, thì cả gia đình đã cùng nhau đưa ra một lựa chọn vì tương lai. Lựa chọn ấy không dễ dàng, bởi nó đòi hỏi gia đình phải sắp xếp lại cuộc sống, phải gánh thêm phần việc mà người đi học để lại. Nhưng gia đình đã chọn, và lựa chọn ấy đã thay đổi cuộc đời của A Chai mãi mãi.

Sau này, khi đã trở thành giáo viên, A Chai hẳn vẫn nhớ những ngày tháng ấy: nhớ nỗi nhớ lớp học da diết, nhớ buổi sáng khăn gói rời nhà, nhớ ngôi trường ẩn hiện trong mây mờ. Những ký ức ấy không làm thầy yếu lòng, mà làm thầy mạnh mẽ hơn, bởi thầy hiểu rằng mỗi học trò của mình hôm nay đều có thể đang đứng trước một lựa chọn tương tự. Và thầy, với tư cách là người từng đi qua, có thể nói với các em bằng tất cả sự chân thành: hãy cố gắng ở lại lớp, bởi con đường học vấn, một khi đã đi tiếp, sẽ mở ra những điều tốt đẹp mà hôm nay các em chưa thể hình dung hết.

Điểm trường lẻ bản Tà Cóm — năm lớp học, bao nhiêu tâm huyết

Sau khi trở thành giáo viên, Sùng A Chai dạy tại điểm trường lẻ bản Tà Cóm, thuộc Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Trung Lý. Điểm trường lẻ này hiện có 5 lớp học, điều kiện học tập còn nhiều thiếu thốn. Dạy học ở một điểm trường lẻ vùng cao không giống như dạy ở một trường lớn dưới xuôi: cơ sở vật chất thiếu thốn, học sinh ít, thầy cô phải lo nhiều việc cùng lúc, từ dạy học đến vận động học sinh đến lớp, từ lo bữa ăn giấc ngủ cho học trò bán trú đến việc giữ sĩ số từng ngày. Mỗi lớp học ở đây đều là một câu chuyện riêng, với những học trò có hoàn cảnh riêng, cần sự quan tâm riêng.

Việc duy trì sĩ số và vận động học sinh đến lớp ở điểm trường lẻ đòi hỏi nhiều tâm huyết. Sĩ số không tự nhiên mà có, mà phải giữ từng ngày: hôm nay em này nghỉ, thầy phải hỏi vì sao; ngày mai em kia có nguy cơ bỏ học, thầy phải đến nhà động viên. Có những em nghỉ học vì phải theo bố mẹ lên nương, có những em nghỉ vì nhà có việc, có những em nghỉ chỉ vì một buổi sáng trời lạnh, đường trơn, không muốn ra khỏi nhà. Mỗi lý do đều rất đời thường, nhưng nếu thầy không để ý, không hỏi han, thì một buổi nghỉ có thể thành một tuần nghỉ, rồi thành bỏ học hẳn. Giữ sĩ số, vì thế, là công việc lặng lẽ mà không bao giờ xong.

Thầy Chai làm công việc ấy bằng chính trải nghiệm của mình. Thầy từng là cậu học trò bị bắt nghỉ học để lấy vợ, từng xa lớp học và nhớ lớp học da diết, từng khăn gói rời nhà để trở lại trường. Vì thế, khi thầy đến nhà vận động một học trò có nguy cơ bỏ học, lời nói của thầy có sức nặng của người từng trải. Thầy không nói những điều cao xa, mà nói bằng câu chuyện của chính mình: thầy cũng từng suýt mất đi cơ hội học tập, và thầy hiểu cảm giác ấy như thế nào. Những lời nói như thế thường chạm đến lòng người hơn bất cứ bài diễn văn nào.

Điểm trường lẻ bản Tà Cóm, với 5 lớp học và điều kiện còn nhiều thiếu thốn, là nơi mà mỗi ngày dạy học đều là một nỗ lực. Nhưng cũng chính ở những nơi như thế, nghề giáo mới thể hiện rõ ý nghĩa cao đẹp nhất của nó. Người thầy ở điểm trường lẻ không chỉ là người dạy chữ, mà còn là người giữ lửa cho cả bản làng: giữ cho trẻ em còn ham học, giữ cho phụ huynh còn tin vào việc học, giữ cho con chữ còn hiện diện giữa núi rừng. Thầy Chai, từ một cậu học trò suýt phải rời lớp học mãi mãi, nay đã trở thành người giữ lửa ấy cho quê hương mình.

Giữ học trò ở lại trường — việc khó hơn dạy chữ

Trải nghiệm của chính mình khiến hai thầy hiểu rằng giữ học trò ở lại trường đôi khi còn khó hơn dạy các em đọc thông, viết thạo. Dạy đọc, dạy viết là công việc có phương pháp, có sách giáo khoa, có tiến trình rõ ràng: hôm nay dạy chữ này, ngày mai dạy bài kia, cuối kỳ kiểm tra, cuối năm tổng kết. Nhưng giữ học trò ở lại trường thì khác: nó không có giáo án, không có bài kiểm tra, mà đòi hỏi thầy cô phải hiểu từng hoàn cảnh gia đình, phải đến từng nhà, phải nói chuyện với từng phụ huynh, phải động viên từng em vào đúng lúc các em cần nhất.

Nhiều em nghỉ học theo bố mẹ lên nương, bởi gia đình cần thêm bàn tay lao động trong mùa vụ. Nhiều em đứng trước nguy cơ bị gia đình bắt lấy vợ, lấy chồng sớm, bởi những tập tục đã có từ lâu đời vẫn còn ảnh hưởng đến suy nghĩ của không ít gia đình. Những nguyên nhân ấy đều nằm ngoài lớp học, ngoài tầm kiểm soát của nhà trường, nhưng lại quyết định trực tiếp việc một đứa trẻ có được đến lớp hay không. Người thầy, vì thế, không thể chỉ đứng trong lớp mà dạy, mà phải bước ra ngoài lớp, đến với gia đình, với bản làng, để cùng tháo gỡ từng nút thắt.

Trong suy ngẫm chung, người ta hay đánh giá nghề giáo bằng điểm số và thành tích học tập, nhưng ở vùng cao, thành tích đầu tiên và quan trọng nhất của người thầy đôi khi chỉ đơn giản là: hôm nay, lớp đủ sĩ số. Một lớp học đủ sĩ số nghĩa là không em nào bỏ học, không em nào phải ở nhà làm nương thay vì đến lớp, không em nào phải rời trường vì những lý do ngoài ý muốn. Để có được điều tưởng chừng đơn giản ấy, thầy cô đã phải bỏ ra rất nhiều công sức thầm lặng mà ít ai nhìn thấy: những buổi chiều đến nhà vận động, những cuộc trò chuyện kiên trì với phụ huynh, những lời động viên đúng lúc với học trò.

Hai thầy Pua và Chai hiểu rất rõ điều này, bởi cả hai đều từng là những đứa trẻ suýt phải rời lớp học vì những lý do tương tự. Thầy Pua từng đứng trước nguy cơ nghỉ học để ở nhà phụ bố mẹ làm nương, nuôi các em. Thầy Chai từng bị bắt nghỉ học để lấy vợ theo sự sắp đặt của gia đình. Cả hai đều biết cảm giác đứng trước ngưỡng cửa của việc bỏ học là như thế nào, và cả hai đều biết ơn những người đã giữ mình ở lại trường. Vì thế, khi trở thành thầy giáo, họ làm công việc giữ học trò với tất cả sự thấu hiểu và tận tụy, như một cách trả ơn những người đã từng giữ mình.

Hai con đường, một điểm hẹn

Thào A Pua và Sùng A Chai đi hai con đường khác nhau để đến với nghề giáo, nhưng cuối cùng lại gặp nhau ở cùng một điểm hẹn: trở về bản làng gieo chữ cho con em quê hương. Thầy Pua đi qua những ngày gùi bao gạo xuống trường, qua sự thuyết phục kiên trì của thầy cô và trưởng bản, qua giảng đường đại học sư phạm rồi trở về làm giáo viên chủ nhiệm lớp 6 ở Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Nhi Sơn. Thầy Chai đi qua năm 2007 đầy biến động, qua quyết định khăn gói rời nhà xuống trường, qua sự động viên của thầy cô, bà con dân bản và cả người vợ trẻ, rồi trở thành giáo viên ở điểm trường lẻ bản Tà Cóm. Hai con đường khác nhau, nhưng cùng chung một đích đến.

Điểm hẹn chung ấy không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, mà là kết quả của cùng một lựa chọn: khi đã đi qua gian khó để đến được với con chữ, người ta thường muốn quay lại để mở đường cho những người đi sau. Đó là một vòng tròn tốt đẹp: người được giúp đỡ hôm qua trở thành người giúp đỡ hôm nay, đứa trẻ được giữ ở lại trường hôm qua trở thành người thầy giữ học trò ở lại trường hôm nay. Vòng tròn ấy, một khi đã bắt đầu, sẽ tiếp tục lan tỏa: những học trò của thầy Pua và thầy Chai hôm nay, lớn lên, có thể lại trở thành những người thầy, những người cán bộ, những người con có ích cho quê hương.

Câu chuyện của hai thầy cũng nhắc nhở chúng ta về giá trị của sự kiên trì. Kiên trì của đứa trẻ không bỏ cuộc khi đứng trước nguy cơ nghỉ học, kiên trì của thầy cô và trưởng bản đến nhà thuyết phục nhiều lần, kiên trì của gia đình cuối cùng đã thay đổi suy nghĩ, kiên trì của người thầy ngày ngày đến lớp, giữ từng học trò. Không có sự kiên trì nào là thừa, bởi mỗi sự kiên trì đều góp một phần vào kết quả cuối cùng. Nếu thầy cô ngày xưa không kiên trì đến nhà thầy Pua, có lẽ đã không có người thầy chủ nhiệm lớp 6 hôm nay. Nếu thầy Chai không kiên trì với quyết định trở lại trường, có lẽ đã không có người thầy ở điểm trường lẻ bản Tà Cóm hôm nay.

Ở một góc nhìn rộng hơn, câu chuyện của hai thầy giáo vùng cao còn cho thấy giáo dục ở vùng khó khăn không chỉ là chuyện của nhà trường, mà là chuyện của cả cộng đồng. Gia đình, thầy cô, trưởng bản, bà con dân bản, mỗi người một vai, cùng chung tay thì đứa trẻ mới có thể đến trường và ở lại trường. Khi cộng đồng cùng đồng lòng vì việc học của trẻ em, thì ngay cả những hoàn cảnh khó khăn nhất cũng có thể tìm ra lối đi. Và khi một đứa trẻ được học, cả gia đình và cả bản làng đều được hưởng lợi, bởi tri thức là thứ tài sản không ai lấy đi được, và là hành trang bền vững nhất mà một người có thể mang theo suốt đời.

Gieo chữ — gieo cả niềm tin

Người ta vẫn nói nghề giáo là nghề gieo chữ, nhưng với những thầy giáo vùng cao như Thào A Pua và Sùng A Chai, gieo chữ còn có nghĩa là gieo cả niềm tin. Niềm tin rằng con chữ có thể đổi thay cuộc đời, niềm tin rằng một đứa trẻ vùng cao cũng có quyền mơ ước và có quyền theo đuổi ước mơ ấy, niềm tin rằng quê hương mình, dù còn nhiều khó khăn, vẫn có thể tốt đẹp hơn nhờ những thế hệ học trò được học hành đến nơi đến chốn. Niềm tin ấy không thể gieo bằng lời nói suông, mà chỉ có thể gieo bằng chính cuộc đời của người thầy: thầy đã đi qua gian khó như thế nào, thầy đã vượt qua ra sao, và thầy đang đứng đây, trước lớp học, mỗi ngày.

Có một câu nói quen thuộc trong dân gian: gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Câu chuyện của hai thầy giáo Mường Lát cũng mang tinh thần ấy: lớn lên giữa khó khăn, giữa đói nghèo và hủ tục, nhưng các thầy không để khó khăn làm mờ đi khát vọng học tập của mình. Các thầy vượt lên từ chính nơi mình sinh ra, rồi quay về nơi ấy để tiếp tục gieo những hạt giống tốt lành. Hoa sen mọc lên từ bùn mà vẫn thơm, vẫn đẹp, vẫn tinh khiết; người thầy mọc lên từ gian khó mà vẫn giữ được tấm lòng trong sáng với nghề, với học trò, với quê hương. Đó là vẻ đẹp bền bỉ nhất của câu chuyện này.

Với những ai đang chông chênh giữa khó khăn, câu chuyện của hai thầy là một lời nhắc nhẹ nhàng mà thấm thía: đừng vội buông xuôi khi hoàn cảnh chưa thuận lợi. Thầy Pua từng suýt phải nghỉ học để ở nhà nuôi các em, thầy Chai từng phải rời lớp học để lấy vợ theo sự sắp đặt của gia đình, nhưng cả hai đều không để những biến cố ấy khép lại tương lai của mình. Các thầy kiên trì, tìm cách, nhờ sự giúp đỡ của những người xung quanh, và cuối cùng đã trở lại lớp học. Hoàn cảnh có thể làm chậm bước chân của một người, nhưng không nhất thiết phải chặn đứng con đường của người ấy, nếu người ấy còn giữ được khát vọng và còn có những người sẵn lòng nâng đỡ.

Với những bậc phụ huynh đang phân vân giữa việc cho con đi học hay giữ con ở nhà phụ giúp gia đình, câu chuyện này cũng là một lời nhắn gửi chân thành: cho con đi học là một khoản đầu tư dài hạn, mà lợi ích của nó không chỉ đến với đứa trẻ, mà còn đến với cả gia đình và quê hương. Bố mẹ của thầy Pua cuối cùng đã đồng ý cho con trở lại lớp, bố mẹ của thầy Chai cuối cùng đã chấp nhận cho con tiếp tục đi học, và những quyết định ấy đã thay đổi cuộc đời của hai người con. Một quyết định cho con đi học hôm nay có thể mở ra một tương lai rất khác cho cả nhà trong những năm sau.

Với những người thầy, người cô đang ngày ngày đứng lớp ở vùng cao, vùng xa, câu chuyện của thầy Pua và thầy Chai là một sự động viên lặng lẽ: công việc của thầy cô có ý nghĩa lớn hơn những gì nhìn thấy mỗi ngày. Mỗi buổi đến nhà vận động, mỗi lời hỏi han với học trò rụt rè, mỗi lần kiên trì thuyết phục phụ huynh, đều là những viên gạch nhỏ xây nên tương lai của quê hương. Có thể hôm nay thầy cô chưa thấy kết quả ngay, nhưng những hạt giống đã gieo thì sẽ nảy mầm, có thể chậm, nhưng chắc chắn sẽ nảy mầm, như cách mà những nỗ lực của thầy cô ngày xưa đã nảy mầm thành hai người thầy của hôm nay.

Thào A Pua và Sùng A Chai, hai người thầy cùng sinh năm 1995, người dân tộc Mông ở vùng biên viễn Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa, đã đi từ những đứa trẻ phải đấu tranh để được đến trường, trở thành những người thầy trở về bản làng gieo chữ cho con em quê hương. Hành trình của các thầy nhắc chúng ta nhớ rằng nghị lực không phải là điều gì xa vời, mà là việc mỗi ngày vẫn bước tiếp, vẫn giữ lấy con đường mình đã chọn, vẫn tin rằng con chữ có thể đổi thay cuộc đời. Mong rằng câu chuyện này sẽ đến được với nhiều người, để những ai đang khó khăn có thêm niềm tin, những ai đang dạy học có thêm động lực, và những đứa trẻ vùng cao còn đang chông chênh sẽ có thêm một lý do để ở lại lớp học. Đọc thêm những câu chuyện người thật vượt khó bằng nghị lực tại https://truyenthuaphatphap.online/nu-sen-nho.html

Xem thêm: xem ngày hôm nay — https://truyenthuaphatphap.online/?xem=homnay