🌸 Lễ tạ sau sinh theo phong tục dân gian

Lễ tạ là gì

Lễ tạ sau sinh là nghi lễ gia đình làm sau khi mẹ tròn con vuông, để tạ ơn trời Phật, tổ tiên và 12 Bà Mụ đã chở che cho hai mẹ con trong suốt những tháng ngày chờ đợi, và để chính thức đón em bé bước vào nếp nhà, nếp họ. Việc chăm sóc sức khỏe mẹ và bé tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ; bài viết chỉ chia sẻ phong tục, tín ngưỡng. Trong cách hiểu của người xưa, một đứa trẻ chào đời bình an không chỉ là niềm vui của riêng cha mẹ, mà còn là ơn lớn của đất trời, của ông bà tổ tiên và của các vị thần linh vẫn được tin là nâng đỡ từng bước đi đầu đời của trẻ nhỏ, vì thế mà gia đình làm một mâm lễ nhỏ, thắp nén hương, khấn vài lời thành tâm, coi đó như một lời cảm ơn gửi lên trên, và một lời hứa sẽ nuôi dạy con nên người.

Buổi lễ thường diễn ra trong không khí ấm cúng, không phô trương, không ồn ào. Người trong nhà quây quần bên nhau, bà nội hoặc bà ngoại đứng ra lo liệu, người mẹ ngồi cạnh con, người cha thắp hương khấn vái, anh chị em trong nhà phụ nhau bày mâm, dọn lễ. Có nhà làm lễ ngay tại gian thờ tổ tiên, có nhà làm ở chùa, có nhà chỉ đơn giản bày một mâm nhỏ ở phòng khách rồi cả nhà cùng hướng về bàn thờ mà thành tâm khấn nguyện. Hình thức có thể khác nhau theo từng vùng, từng nhà, nhưng tấm lòng thì vẫn vậy, vẫn là lòng biết ơn, vẫn là niềm mong mỏi đứa trẻ lớn lên khỏe mạnh, ngoan hiền, và gia đình từ nay có thêm một thành viên mới để yêu thương, che chở.

Ý nghĩa của lễ tạ trong đời sống gia đình

Theo quan niệm dân gian, lễ tạ trước hết là một lời cảm ơn. Cảm ơn trời Phật đã cho mẹ con được bình an, cảm ơn tổ tiên đã phù hộ độ trì cho dòng họ có thêm cháu chắt, cảm ơn 12 Bà Mụ đã nặn hình hài, giữ gìn thai nhi và đưa trẻ đến với đời một cách thuận lợi. Người xưa tin rằng con người đến với thế gian không phải chỉ do một mình cha mẹ, mà còn nhờ ơn trên, nhờ phúc đức của tổ tiên để lại, cho nên khi niềm vui đã trọn vẹn, người ta làm lễ tạ như một cách trả ơn, để lòng mình nhẹ nhõm, để gia đình thêm gắn bó, và để đứa trẻ ngay từ những ngày đầu đời đã được đặt trong vòng tay chở che của cả dòng họ.

Bên cạnh ý nghĩa tạ ơn, buổi lễ còn là dịp để gia đình chính thức giới thiệu thành viên mới với tổ tiên và họ hàng. Đứa trẻ được bế ra trước bàn thờ, được ông bà gọi tên, được họ hàng đến thăm, chúc mừng và lì xì lấy may. Những lời chúc ấy, theo quan niệm dân gian, mang theo sự lành, mang theo niềm tin rằng đứa trẻ sẽ được mọi người yêu thương, được tổ tiên ghi nhận, và từ đây chính thức trở thành một phần của gia đình, của dòng họ. Cũng vì thế mà nhiều gia đình xem lễ tạ như một cột mốc nhỏ nhưng đầy ý nghĩa, đánh dấu ngày em bé không còn chỉ là niềm mong đợi, mà đã thật sự hiện diện giữa nhà, giữa họ hàng, giữa những người thân yêu nhất.

Lễ tạ còn có một ý nghĩa khác, thầm lặng mà sâu sắc, đó là giúp người mẹ và cả gia đình có một khoảng lặng để nhìn lại chặng đường vừa qua. Những tháng ngày mang nặng đẻ đau, những đêm thức trắng lo lắng, những lúc hồi hộp chờ đợi, tất cả giờ đây đã khép lại bằng tiếng khóc đầu đời của con trẻ. Khi thắp nén hương lên, nhiều người mẹ rưng rưng nước mắt, không phải vì mệt mỏi, mà vì biết ơn. Biết ơn vì mình đã đi qua được một chặng đường dài, biết ơn vì con đã đến bên mình một cách an lành. Buổi lễ vì thế không chỉ là nghi thức, mà còn là một khoảnh khắc để cả nhà cùng nhau thở phào, cùng nhau mỉm cười, và cùng nhau bắt đầu một hành trình mới với đứa trẻ vừa chào đời. Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, theo quan niệm Phật giáo và dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Tạ ơn những ai trong buổi lễ

Người đầu tiên được nhắc đến trong lễ tạ là trời Phật. Theo quan niệm Phật giáo, mọi sự bình an đều nhờ ơn Tam Bảo, nhờ lòng từ bi của chư Phật và Bồ Tát, trong đó có hình ảnh Quan Thế Âm Bồ Tát vẫn được các bà mẹ tin tưởng mà cầu nguyện trong suốt thai kỳ. Khi mẹ tròn con vuông, gia đình thắp hương trước bàn thờ Phật hoặc ra chùa lễ tạ, coi đó như một lời cảm ơn gửi đến đấng thiêng liêng, và cũng là lời cầu mong cho đứa trẻ từ nay được sống trong sự chở che, được lớn lên trong an lành. Nhiều gia đình còn phóng sinh, làm việc thiện, hoặc đơn giản là nấu một bữa cơm chay cúng Phật, như một cách hồi hướng công đức cho con trẻ, cầu cho con có một khởi đầu nhẹ nhàng, tốt đẹp.

Người thứ hai được tạ ơn là tổ tiên. Trong nếp nhà Việt, bàn thờ tổ tiên là nơi linh thiêng nhất, là nơi ông bà vẫn dõi theo con cháu. Khi trong nhà có thêm một đứa trẻ, gia đình thắp hương báo với tổ tiên, trình tên cháu, khấn xin tổ tiên phù hộ cho cháu hay ăn chóng lớn, ngoan hiền, lễ phép. Mâm lễ dâng lên bàn thờ tổ tiên thường được chuẩn bị chu đáo nhất, bởi đó là cách con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, thể hiện rằng mình không quên nguồn cội, và mong tổ tiên tiếp tục nâng đỡ cho thế hệ mới. Nhiều cụ già trong nhà vẫn nói rằng, đứa trẻ nào được trình diện trước tổ tiên thì sau này đi đâu cũng có người thương, có người đỡ, bởi vì cháu đã được cả dòng họ ghi nhận và chở che.

Người thứ ba, và cũng là nhân vật trung tâm của buổi lễ, là 12 Bà Mụ. Theo tín ngưỡng dân gian, 12 Bà Mụ là những vị thần chuyên lo việc sinh nở, mỗi bà phụ trách một việc riêng, từ lúc thụ thai, nặn hình hài, giữ gìn thai nhi, cho đến lúc chuyển dạ, sinh nở và nuôi dưỡng trẻ nhỏ. Khi làm lễ tạ, gia đình bày riêng một mâm lễ cúng Mụ, khấn tạ ơn các bà đã giúp mẹ vượt cạn bình an và đưa trẻ đến với đời một cách thuận lợi. Mâm cúng Mụ thường đặt cạnh bàn thờ chính, có đủ xôi chè, hoa quả, trầu cau, và những món lễ nhỏ xinh dành riêng cho các bà, như một lời cảm ơn chân thành gửi đến những vị thần đã âm thầm lo cho mẹ con trong suốt thời gian qua.

Mười hai Bà Mụ và từng vai trò

Theo tài liệu tham khảo của bài viết này, tên các Bà Mụ được ghi lại như sau: Trần Tứ Nương chú sanh, Vạn Tứ Nương chú thai, Lâm Cửu Nương thủ thai, Lưu Thất Nương nặn hình hài, Lâm Nhất Nương an thai, Lý Đại Nương chuyển sanh, Hứa Đại Nương hộ sản, Cao Tứ Nương dưỡng sanh, Tăng Ngũ Nương bảo tống, Mã Ngũ Nương tống tử, Nguyễn Tam Nương giám sanh. Trong lời khấn dân gian, người ta khấn chung mười hai Bà Mụ, như một cách gọi đầy đủ cả hội đồng các bà đã cùng nhau lo cho một đứa trẻ từ lúc còn trong bụng mẹ cho đến khi chào đời. Mỗi cái tên gắn với một việc, mỗi việc lại là một mắt xích không thể thiếu trong hành trình dài của sự sống, và khi kể lại tên từng bà, người xưa như muốn nhắc con cháu rằng sự ra đời của một đứa trẻ là công sức của nhiều bàn tay, nhiều tấm lòng, chứ không phải chuyện ngẫu nhiên.

Nếu nhìn theo từng vai trò, ta sẽ thấy một câu chuyện liền mạch và đầy nhân văn. Có bà lo việc chú thai, giữ cho mầm sống mới được an ổn ngay từ những ngày đầu tiên. Có bà lo việc thủ thai và an thai, để người mẹ đi qua thai kỳ một cách êm đềm. Có bà nặn hình hài, tức là lo cho đứa trẻ được đầy đủ tay chân, mắt mũi, được lớn lên trọn vẹn trong bụng mẹ. Rồi đến lúc chuyển dạ, có bà lo việc chuyển sanh, có bà hộ sản đứng bên giường sinh, có bà giám sanh chứng kiến giây phút đứa trẻ cất tiếng khóc đầu tiên. Sau khi trẻ chào đời, lại có bà dưỡng sanh, bà bảo tống, bà tống tử, lo cho trẻ được nuôi dưỡng, được đưa về nhà an toàn, được lớn lên trong vòng tay gia đình. Mỗi vai trò là một lời chúc, một sự gửi gắm, và khi gia đình khấn tạ ơn từng bà, cũng là lúc họ gửi gắm niềm tin rằng con mình sẽ được che chở ở từng chặng đường tiếp theo của cuộc đời.

Trong nhiều gia đình, tên các Bà Mụ còn được người lớn kể lại cho con cháu nghe như những câu chuyện cổ tích. Bà nội kể cho cháu nghe rằng ngày xưa khi mẹ sinh cháu, các Bà Mụ đã vất vả thế nào, đã thay nhau canh giữ ra sao, để rồi khi lớn lên, đứa trẻ hiểu rằng mình được sinh ra trong sự yêu thương và nâng đỡ của rất nhiều người, cả những người mình nhìn thấy và cả những vị thần linh mà mình không nhìn thấy. Cách kể ấy, theo quan niệm dân gian, không chỉ giúp trẻ biết ơn, mà còn giúp cả gia đình giữ được nếp sống hiếu nghĩa, biết trân trọng từng sự sống, từng niềm vui nhỏ bé trong nhà. Bởi vậy, lễ tạ không chỉ là nghi lễ dành cho người lớn, mà còn là bài học đầu đời dành cho đứa trẻ, bài học về lòng biết ơn và về cội nguồn.

Thời điểm làm lễ sau sinh

Lễ tạ sau sinh thường được làm trong những ngày đầu sau khi mẹ tròn con vuông, khi sức khỏe của mẹ đã ổn định và gia đình đã sắp xếp xong mọi việc. Có nhà làm lễ vào ngày thứ ba sau sinh, có nhà đợi đến ngày đầy cữ, có nhà gộp chung với lễ đầy tháng cho tiện, cũng có nhà làm lễ ngay khi vừa từ bệnh viện trở về, miễn là cả nhà cảm thấy thuận tiện và thành tâm. Theo quan niệm dân gian, điều quan trọng nhất không phải là đúng một ngày cố định nào, mà là tấm lòng của gia đình, là sự chu đáo trong chuẩn bị, và là không khí sum họp của cả nhà trong ngày lễ. Vì thế, các gia đình thường chọn một ngày lành, một buổi sáng hoặc buổi chiều mát mẻ, khi họ hàng có thể đến đông đủ, để buổi lễ thêm phần ấm cúng và trọn vẹn.

Để chọn được ngày làm lễ, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen xem ngày tốt theo lịch âm, theo tuổi của cha mẹ và của em bé, hoặc đơn giản là nhờ người lớn tuổi trong nhà chọn giúp một ngày đẹp. Cũng có gia đình chọn ngày theo sự thuận tiện của công việc, của họ hàng ở xa, miễn sao ngày đó cả nhà đều rảnh rỗi, vui vẻ, không vướng bận chuyện buồn. Dù chọn theo cách nào, người ta cũng thường tránh những ngày gia đình đang có tang, đang có chuyện không vui, bởi lễ tạ là lễ của niềm vui, của sự biết ơn, nên ai cũng mong ngày lễ được diễn ra trong không khí nhẹ nhàng, thanh thản. Khi đã chọn được ngày, gia đình sẽ báo trước cho họ hàng, chuẩn bị mâm lễ, dọn dẹp nhà cửa, để ngày lễ đến, mọi thứ đều sẵn sàng và tươm tất.

Một điều cần lưu ý là thời điểm làm lễ cũng tùy thuộc vào phong tục từng vùng và hoàn cảnh từng nhà. Ở một số nơi, lễ tạ được làm rất sớm, chỉ vài ngày sau sinh, như một lời cảm ơn nhanh chóng gửi lên trời Phật và các Bà Mụ. Ở những nơi khác, gia đình đợi đến khi em bé đầy tháng mới làm lễ tạ chung với lễ đầy tháng, vừa tiết kiệm, vừa tiện cho họ hàng ở xa về một lần. Lại có nhà làm lễ tạ vào dịp thôi nôi, khi trẻ tròn một tuổi, như một lời tổng kết cho cả năm đầu đời đầy vất vả mà cũng đầy niềm vui. Tất cả những cách làm ấy đều được chấp nhận trong dân gian, bởi vì phong tục vốn linh hoạt, vốn theo lòng người, chứ không cứng nhắc theo một khuôn mẫu duy nhất. Gia đình cứ làm theo nếp nhà mình đã quen, theo lời dặn của ông bà, và theo điều kiện thực tế của mình, miễn là thành tâm và chu đáo.

Mâm lễ vật gồm những gì

Mâm lễ tạ thường gồm hai phần chính: mâm lễ dâng lên bàn thờ Phật và tổ tiên, và mâm lễ cúng 12 Bà Mụ. Mâm lễ dâng tổ tiên thường có hương, hoa, đèn, trà, rượu, trầu cau, hoa quả và một mâm cỗ mặn hoặc cỗ chay tùy theo nếp nhà. Món mặn thường có gà luộc, xôi gấc đỏ, giò chả, nem rán, canh măng, còn món chay thì có xôi, chè, đậu phụ, rau củ và hoa quả, tùy theo gia đình theo nếp nào. Hoa quả nên chọn những loại tươi ngon, có màu sắc đẹp, mang ý nghĩa lành như chuối, cam, quýt, táo, thanh long, còn hoa thì thường là hoa cúc, hoa huệ, hoa sen, những loài hoa mang vẻ đẹp thanh khiết, trang trọng, rất hợp với không khí của buổi lễ.

Mâm lễ cúng Mụ thường nhỏ hơn nhưng lại được chuẩn bị rất tỉ mỉ, vì đó là mâm lễ dành riêng cho các bà. Theo phong tục nhiều nơi, mâm cúng Mụ gồm mười hai chén chè nhỏ và mười hai đĩa xôi nhỏ, tượng trưng cho mười hai Bà Mụ, thêm một chén chè lớn và một đĩa xôi lớn dành cho Bà Chúa, cùng với trầu cau, hoa quả, hương đèn và tiền vàng. Có nơi còn chuẩn bị thêm cua, ốc, tôm, hoặc những món ăn dân dã khác, tùy theo phong tục từng vùng. Trẻ nhỏ trong nhà thường rất thích mâm cúng Mụ, bởi những chén chè nhỏ xinh, những đĩa xôi đủ màu, trông như một bữa tiệc nhỏ dành cho các bà, vừa trang trọng vừa đáng yêu, khiến buổi lễ thêm phần gần gũi và vui vẻ.

Ngoài hai mâm lễ chính, gia đình còn chuẩn bị thêm những thứ nhỏ nhưng không thể thiếu: một bình hoa tươi đặt trên bàn thờ, một đĩa trầu cau têm sẵn, một ít tiền vàng để hóa sau lễ, một chai rượu nhỏ và một ấm trà nóng, cùng với giấy tiền và nhang thơm. Có gia đình còn chuẩn bị thêm một mâm cơm mời họ hàng ăn sau lễ, vừa là để cảm ơn mọi người đã đến chung vui, vừa là dịp để cả nhà cùng ngồi lại với nhau trong ngày vui. Mâm lễ không cần quá cầu kỳ hay tốn kém, điều quan trọng là sự tươm tất, sạch sẽ, và tấm lòng thành tâm của người chuẩn bị. Người xưa vẫn nói, lễ vật quý ở tấm lòng, chứ không quý ở giá tiền, vì thế mà dù mâm lễ lớn hay nhỏ, chỉ cần gia đình làm bằng cả sự trân trọng thì buổi lễ đã trọn vẹn rồi.

Chuẩn bị trước buổi lễ

Trước ngày làm lễ, gia đình thường dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, lau bàn thờ, thay hoa mới, chuẩn bị sẵn các món lễ vật. Người lớn tuổi trong nhà, thường là bà nội hoặc bà ngoại, sẽ đứng ra lo liệu chung, phân công mỗi người một việc: người đi chợ mua hoa quả, người nấu xôi chè, người luộc gà, người bày mâm, người viết sớ hoặc chuẩn bị bài khấn. Cả nhà cùng nhau làm việc, vừa làm vừa trò chuyện, không khí rộn ràng như chuẩn bị cho một ngày hội nhỏ trong nhà. Đứa trẻ trong những ngày này thường được họ hàng đến thăm liên tục, ai cũng muốn bế bồng, muốn nhìn ngắm, muốn chúc cho cháu hay ăn chóng lớn, và những lời chúc ấy cứ thế vang lên khắp nhà, làm cho không khí trước lễ đã đầy ắp niềm vui.

Bên cạnh việc chuẩn bị lễ vật, gia đình cũng cần chuẩn bị về mặt tinh thần: chọn người khấn lễ, thống nhất trình tự buổi lễ, và dặn dò con cháu về cách cư xử trong ngày lễ. Người khấn thường là người lớn tuổi, ăn nói lưu loát, hiểu rõ phong tục, hoặc là người cha của đứa trẻ, bởi vì lời khấn từ cha mẹ bao giờ cũng chân thành và cảm động nhất. Gia đình cũng nên báo trước cho họ hàng, bạn bè thân thiết về thời gian làm lễ, để mọi người sắp xếp đến chung vui, và để buổi lễ có đủ mặt những người thân yêu nhất. Khi mọi việc đã chuẩn bị xong, gia đình có thể ngồi lại với nhau, cùng nhau xem lại mâm lễ, cùng nhau tập khấn vài lần, để đến ngày lễ, mọi thứ diễn ra suôn sẻ, không vội vàng, không thiếu sót, và ai cũng cảm thấy an lòng.

Trình tự buổi lễ từng bước

Buổi lễ thường bắt đầu bằng việc bày lễ. Gia đình đặt mâm lễ dâng tổ tiên lên bàn thờ chính, mâm lễ cúng Mụ đặt ở một bàn nhỏ bên cạnh hoặc ngay trước bàn thờ, sao cho trang trọng mà vẫn gọn gàng, dễ nhìn. Hương, đèn, hoa, quả được sắp xếp ngay ngắn, trà rượu rót sẵn vào chén, trầu cau đặt ở vị trí trang trọng nhất. Người trong nhà ăn mặc chỉnh tề, ai nấy đều rửa tay sạch sẽ, thắp hương với thái độ thành kính. Khi mâm lễ đã bày xong, cả nhà đứng trang nghiêm trước bàn thờ, người khấn chắp tay, thắp ba nén hương, vái ba vái, rồi bắt đầu đọc bài khấn, giọng đọc chậm rãi, rõ ràng, để ai cũng nghe thấy và cùng nhau hướng lòng về tổ tiên, về trời Phật, về các Bà Mụ.

Sau phần khấn, gia đình làm lễ vái lạy. Người cha, người mẹ bế em bé ra trước bàn thờ, khấn thêm vài lời riêng cho con, rồi cả nhà cùng vái ba vái để tỏ lòng biết ơn. Có nhà còn đặt em bé nằm trên một chiếc chiếu nhỏ trước bàn thờ trong giây lát, để cháu được tổ tiên chứng kiến, được họ hàng nhìn ngắm và chúc mừng. Đây là khoảnh khắc đẹp nhất của buổi lễ, khi đứa trẻ nằm yên trong vòng tay mẹ, xung quanh là những người thân yêu, hương khói bay lên nhẹ nhàng, và ai cũng cảm thấy lòng mình ấm áp lạ thường. Nhiều bà mẹ kể lại rằng, giây phút ấy, họ cảm thấy như cả gia đình đang cùng nhau nâng niu một món quà quý giá nhất mà trời đất đã ban tặng.

Tiếp theo là phần hóa vàng và thụ lộc. Khi hương đã cháy được một lúc, gia đình hóa tiền vàng, đốt sớ khấn, coi như gửi lời cảm ơn lên trên, rồi dọn lễ xuống để cả nhà cùng thụ lộc. Xôi chè cúng Mụ được chia cho trẻ nhỏ trong nhà, mỗi đứa một chén chè, một ít xôi, vừa ăn vừa cười đùa, theo quan niệm dân gian thì ăn lộc của các Bà Mụ sẽ được các bà che chở, sẽ ngoan ngoãn và khỏe mạnh. Mâm cỗ cúng tổ tiên thì được dọn ra mời họ hàng cùng ăn, mọi người vừa ăn vừa trò chuyện, kể chuyện ngày xưa, chúc mừng gia đình có thêm thành viên mới, và không khí buổi lễ cứ thế chuyển từ trang trọng sang ấm cúng, từ nghi thức sang sum họp, để lại trong lòng mỗi người một kỷ niệm đẹp khó quên.

Cuối buổi lễ, gia đình dọn dẹp bàn thờ, cất gọn lễ vật còn lại, và cùng nhau ngồi lại để nói chuyện, để chụp vài tấm ảnh kỷ niệm, để ghi lại ngày vui của gia đình. Có nhà còn ghi ngày làm lễ vào sổ gia đình, hoặc viết tên cháu vào gia phả, như một cách lưu giữ dấu mốc quan trọng này cho con cháu đời sau. Buổi lễ khép lại trong sự nhẹ nhõm và vui vẻ, ai cũng cảm thấy mình vừa làm được một việc có ý nghĩa, vừa gửi gắm được tấm lòng của mình lên trên, và vừa có thêm một kỷ niệm đẹp để kể lại cho con cháu nghe sau này. Đó cũng là điều khiến lễ tạ trở thành một phong tục được nhiều gia đình giữ gìn qua bao thế hệ, dù cuộc sống hiện đại đã thay đổi rất nhiều.

Bài khấn mẫu

Bài khấn trong lễ tạ thường được đọc bằng giọng thành tâm, chậm rãi, không cần quá dài, chỉ cần đủ ý tạ ơn và cầu mong. Gia đình có thể dùng bài khấn dưới đây để tham khảo, và thay đổi tên tuổi, ngày tháng, địa chỉ cho phù hợp với hoàn cảnh của nhà mình. Nội dung bài khấn chỉ mang tính tham khảo, theo quan niệm dân gian được lưu truyền trong các gia đình Việt, không phải là một văn bản bắt buộc, vì thế mà mỗi nhà có thể thêm bớt vài câu cho hợp với tấm lòng của mình, miễn là lời khấn xuất phát từ sự chân thành và trân trọng.

Nam mô A Di Đà Phật, Nam mô A Di Đà Phật, Nam mô A Di Đà Phật. Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần. Con lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng, ngài Bản xứ Thổ Địa, ngài Bản gia Táo Quân cùng chư vị Tôn thần. Con lạy tổ tiên nội ngoại, ông bà cha mẹ đã khuất, cúi xin các cụ thương xót con cháu, chứng giám lòng thành, phù hộ độ trì cho gia đình chúng con. Hôm nay là ngày lành tháng tốt, gia đình chúng con thành tâm sắm sửa lễ vật, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương, dâng lên trước án, tạ ơn trời Phật, tạ ơn tổ tiên, tạ ơn mười hai Bà Mụ đã chở che cho mẹ con chúng con được bình an, cho cháu bé chào đời khỏe mạnh, xinh đẹp, ngoan hiền. Cúi xin các bậc bề trên chứng giám, phù hộ cho cháu bé hay ăn chóng lớn, thông minh, lễ phép, được mọi người yêu thương, được tổ tiên ghi nhận, lớn lên thành người có ích cho gia đình và xã hội. Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì. Nam mô A Di Đà Phật, Nam mô A Di Đà Phật, Nam mô A Di Đà Phật.

Khi đọc bài khấn, người khấn nên đọc chậm, đọc rõ từng câu, và giữ thái độ thành kính từ đầu đến cuối. Nếu trong nhà có người lớn tuổi am hiểu phong tục, gia đình có thể nhờ người đó đọc khấn, hoặc nhờ người đó hướng dẫn cho người cha, người mẹ tự đọc, bởi vì lời khấn do chính cha mẹ đọc lên bao giờ cũng mang nhiều cảm xúc hơn, chân thành hơn, và đứa trẻ sau này nghe kể lại cũng sẽ cảm thấy ấm lòng hơn. Sau khi khấn xong, gia đình vái ba vái, cắm hương vào bát hương, rồi đứng lặng một lúc để tưởng nhớ và cảm tạ, trước khi chuyển sang phần tiếp theo của buổi lễ. Khoảnh khắc lặng yên ấy, theo quan niệm dân gian, là lúc lòng thành được gửi đi, là lúc gia đình và tổ tiên như gần nhau hơn bao giờ hết.

Phân biệt lễ tạ với đầy tháng, cúng Mụ và thôi nôi

Nhiều gia đình hay nhầm lẫn giữa lễ tạ với các dịp cúng khác dành cho trẻ nhỏ, bởi vì các dịp này đều có mâm cúng Mụ, đều có xôi chè, đều có lời khấn tạ ơn. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ, mỗi dịp lại có ý nghĩa riêng và thời điểm riêng. Lễ tạ sau sinh là lễ cảm ơn ngay sau khi mẹ tròn con vuông, làm trong những ngày đầu sau sinh, với mục đích chính là tạ ơn trời Phật, tổ tiên và các Bà Mụ đã giúp mẹ con được bình an. Lễ đầy tháng thì làm khi trẻ tròn một tháng tuổi, đánh dấu tháng đầu đời của trẻ, và cũng là dịp để gia đình chính thức đặt tên cho trẻ, giới thiệu trẻ với họ hàng một cách đầy đủ. Lễ thôi nôi thì làm khi trẻ tròn một tuổi, đánh dấu năm đầu tiên trẻ lớn lên, và thường có thêm nghi thức bốc đồ, để đoán xem sau này trẻ thích nghề gì, hợp với việc gì, theo quan niệm dân gian.

Cúng Mụ là một khái niệm rộng hơn, có thể xuất hiện trong nhiều dịp khác nhau: đầy cữ, đầy tháng, đầy tuổi tôi, thôi nôi, mỗi dịp đều có mâm cúng Mụ riêng, với số lượng chén chè và đĩa xôi khác nhau theo từng vùng. Lễ tạ thì có thể gộp chung với cúng Mụ trong cùng một buổi, hoặc làm riêng, tùy theo phong tục từng nhà. Có nhà làm lễ tạ ngay sau sinh, rồi đến đầy tháng lại làm cúng Mụ một lần nữa, rồi thôi nôi lại làm thêm một lần nữa, mỗi lần đều có ý nghĩa riêng, không trùng lặp, không thừa thãi. Cũng có nhà gộp lễ tạ vào lễ đầy tháng cho tiện, vừa tiết kiệm thời gian, vừa tiện cho họ hàng ở xa về một lần, và cách làm ấy cũng được chấp nhận trong dân gian, bởi vì điều quan trọng nhất vẫn là tấm lòng, chứ không phải số lần làm lễ.

Để dễ nhớ, gia đình có thể hiểu đơn giản như sau: lễ tạ là lời cảm ơn đầu tiên, làm ngay sau khi niềm vui vừa đến; đầy tháng là lễ mừng tháng đầu đời, khi trẻ đã cứng cáp hơn; thôi nôi là lễ mừng năm đầu đời, khi trẻ đã bắt đầu tập đi, tập nói. Mỗi lễ là một cột mốc, một kỷ niệm, một dịp để cả nhà sum họp, và mỗi lễ đều có mâm cúng Mụ, đều có lời khấn tạ ơn, bởi vì trong quan niệm dân gian, các Bà Mụ vẫn luôn đồng hành cùng đứa trẻ trong suốt những năm tháng đầu đời, chứ không chỉ riêng trong ngày sinh. Vì thế, dù gia đình làm lễ tạ riêng hay gộp chung với đầy tháng, dù làm sớm hay làm muộn, thì buổi lễ vẫn mang đầy đủ ý nghĩa của nó, vẫn là một dịp đẹp để cả nhà cùng nhau cảm tạ và cầu mong.

Lễ tạ ở ba miền có gì khác nhau

Ở miền Bắc, lễ tạ thường được làm rất trang trọng, với đầy đủ lễ nghi, có sớ, có văn khấn viết tay, và mâm lễ thường gồm xôi gấc đỏ, gà luộc, giò chả, cùng với mười hai chén chè và mười hai đĩa xôi cúng Mụ. Người miền Bắc coi trọng sự ngay ngắn, tươm tất, và thường mời họ hàng đến đông đủ để cùng dự lễ, cùng ăn cỗ sau lễ. Trong buổi lễ, người lớn tuổi trong nhà thường đứng ra khấn, giọng khấn chậm rãi, trang nghiêm, và trẻ nhỏ trong nhà được chia lộc xôi chè một cách cẩn thận, như một nghi thức nhỏ đầy ý nghĩa. Không khí lễ tạ ở miền Bắc vì thế mang vẻ đẹp của sự nền nếp, của nếp nhà xưa, của những giá trị được giữ gìn qua nhiều thế hệ.

Ở miền Trung, lễ tạ thường giản dị hơn, nhưng lại đậm đà tình cảm gia đình. Mâm lễ có thể nhỏ hơn, ít món hơn, nhưng được chuẩn bị bằng cả tấm lòng, với những món ăn quen thuộc của vùng đất nắng gió, như xôi đậu, chè đậu xanh, bánh ít, bánh tét, cùng với hoa quả vườn nhà. Người miền Trung thường làm lễ trong phạm vi gia đình nhỏ, ít mời khách xa, nhưng ai đến cũng được đón tiếp nồng hậu, được mời ăn cỗ, được nghe kể chuyện về đứa trẻ mới sinh. Lời khấn ở miền Trung thường ngắn gọn, mộc mạc, không cầu kỳ, nhưng lại rất chân thành, bởi vì người miền Trung quan niệm rằng lòng thành quan trọng hơn hình thức, và trời Phật, tổ tiên sẽ chứng giám cho tấm lòng ấy, dù mâm lễ lớn hay nhỏ.

Ở miền Nam, lễ tạ thường mang không khí vui vẻ, cởi mở, với mâm lễ phong phú, nhiều màu sắc, và thường gộp chung với tiệc mừng đầy tháng hoặc tiệc gia đình. Mâm cúng Mụ ở miền Nam thường có chè trôi nước, xôi gấc, bánh bò, bánh da lợn, cùng với hoa quả nhiệt đới như dừa, xoài, mãng cầu, và trầu cau têm cánh phượng rất đẹp mắt. Người miền Nam thường mời bạn bè, hàng xóm đến chung vui, ai cũng được lì xì cho em bé, được ăn lộc, được chúc mừng gia đình. Không khí lễ tạ ở miền Nam vì thế rất rộn ràng, rất ấm áp, như một ngày hội nhỏ của cả xóm, và đứa trẻ ngay từ những ngày đầu đời đã được sống trong sự yêu thương của rất nhiều người xung quanh.

Dù ở miền nào, lễ tạ cũng đều giữ chung một ý nghĩa: tạ ơn và cầu mong. Sự khác nhau chỉ nằm ở hình thức, ở món ăn, ở cách bày mâm, ở số lượng khách mời, chứ không nằm ở tấm lòng. Vì thế, gia đình ở đâu thì cứ làm theo nếp của quê mình, theo lời dặn của ông bà mình, và theo điều kiện của nhà mình, không cần phải bắt chước miền khác, cũng không cần phải lo lắng rằng mình làm chưa đúng, chưa đủ. Phong tục vốn là như vậy, vốn linh hoạt, vốn theo lòng người, và mỗi vùng miền đều có vẻ đẹp riêng, đều đáng được trân trọng và giữ gìn.

Những lưu ý theo quan niệm dân gian

Theo quan niệm dân gian, trong ngày làm lễ tạ, gia đình nên giữ không khí vui vẻ, hòa thuận, tránh cãi vã hay to tiếng, bởi vì ngày vui của đứa trẻ nên được đón bằng nụ cười và lời chúc tốt lành. Người trong nhà cũng nên ăn mặc chỉnh tề, gọn gàng, thể hiện sự trân trọng đối với buổi lễ và đối với tổ tiên. Trẻ nhỏ đến dự lễ nên được giữ ấm, được bế bồng cẩn thận, và không nên để trẻ khóc quá lâu trong lúc làm lễ, bởi vì tiếng khóc của trẻ trong ngày vui thường khiến người lớn lo lắng, dù theo quan niệm dân gian, tiếng khóc đầu đời của trẻ lại là dấu hiệu của sự sống, của sức sống mạnh mẽ. Những lưu ý này chỉ mang tính tham khảo, theo phong tục từng nhà, chứ không phải là quy định bắt buộc, vì thế mà gia đình cứ làm theo nếp nhà mình, sao cho buổi lễ diễn ra nhẹ nhàng và vui vẻ nhất.

Một lưu ý khác là gia đình không nên quá đặt nặng chuyện lễ vật phải thật lớn, thật đắt tiền, hay phải đúng y như nhà người khác. Mỗi nhà có hoàn cảnh riêng, có điều kiện riêng, và lễ tạ vốn là lễ của tấm lòng, nên mâm lễ chỉ cần tươm tất, sạch sẽ, đủ các món cơ bản là đã trọn vẹn. Có những gia đình ở quê, mâm lễ chỉ có xôi, chè, hoa quả vườn nhà và vài nén hương, nhưng buổi lễ vẫn diễn ra rất ấm cúng, rất trang trọng, bởi vì cả nhà đều thành tâm, đều vui vẻ. Ngược lại, cũng có gia đình chuẩn bị mâm lễ rất lớn, nhưng nếu làm trong sự vội vàng, lo lắng, thì buổi lễ lại mất đi sự nhẹ nhàng vốn có. Vì thế, điều quan trọng nhất vẫn là sự chu đáo trong chuẩn bị, sự thành tâm trong khấn nguyện, và sự sum họp của cả gia đình trong ngày lễ.

Gia đình cũng nên lưu ý về việc mời khách và tiếp khách trong ngày lễ. Nên mời những người thân thiết nhất, những người thật sự quan tâm đến mẹ con, để buổi lễ giữ được không khí ấm cúng, gần gũi. Không nên mời quá đông, khiến buổi lễ trở nên ồn ào, khiến người mẹ vừa sinh xong cảm thấy mệt mỏi. Sau lễ, gia đình nên dành thời gian cho người mẹ nghỉ ngơi, cho em bé được yên tĩnh, bởi vì niềm vui nào cũng cần có khoảng lặng để lắng đọng, và buổi lễ nào cũng cần có lúc kết thúc nhẹ nhàng, để lại dư vị tốt đẹp trong lòng mỗi người. Khi buổi lễ khép lại trong sự êm đềm, gia đình sẽ cảm thấy như mình vừa hoàn thành một việc có ý nghĩa, và từ nay có thể an tâm bước vào hành trình nuôi dạy con với niềm tin và sự bình an.

Câu hỏi thường gặp

Nhiều gia đình thắc mắc rằng lễ tạ có bắt buộc phải làm hay không. Theo quan niệm dân gian, lễ tạ không phải là việc bắt buộc, mà là việc nên làm, là một nét đẹp trong phong tục Việt, thể hiện lòng biết ơn của gia đình đối với trời Phật, tổ tiên và các Bà Mụ. Nếu gia đình có điều kiện, có thời gian, thì nên làm lễ tạ một cách chu đáo, để buổi lễ trở thành một kỷ niệm đẹp. Nếu gia đình ở xa quê, điều kiện còn khó khăn, thì chỉ cần thắp nén hương, khấn vài lời thành tâm trước bàn thờ tổ tiên, cũng đã là một lễ tạ đầy ý nghĩa rồi. Điều quan trọng không phải là lễ lớn hay lễ nhỏ, mà là tấm lòng của gia đình, là sự trân trọng đối với sự sống vừa chào đời.

Một câu hỏi khác thường được đặt ra là ai nên đứng ra làm lễ tạ. Thông thường, người lớn tuổi nhất trong nhà, như bà nội hoặc bà ngoại, sẽ đứng ra lo liệu chung, bởi vì các bà là người hiểu rõ phong tục nhất, là người đã từng trải qua việc sinh nở và nuôi dạy con cái, nên các bà biết cần chuẩn bị những gì, khấn ra sao, làm lễ thế nào cho đúng nếp nhà. Người cha của đứa trẻ thì thường là người thắp hương và đọc bài khấn, bởi vì lời khấn từ người cha mang theo trách nhiệm và tình yêu thương của một người vừa trở thành cha. Người mẹ thì ngồi cạnh con, cùng hướng về bàn thờ, cùng lắng nghe lời khấn, và cùng cảm nhận niềm hạnh phúc của ngày lễ. Cả gia đình mỗi người một việc, cùng nhau làm nên một buổi lễ trọn vẹn.

Có gia đình lại hỏi rằng không làm lễ tạ thì có sao không. Theo quan niệm dân gian, không làm lễ tạ cũng không phải là điều gì đáng lo, bởi vì phong tục vốn là để nhắc nhở con người sống biết ơn, chứ không phải để dọa dẫm hay ép buộc ai. Nếu gia đình vì hoàn cảnh mà chưa làm được lễ tạ, thì có thể làm lễ vào một dịp khác, như đầy tháng hoặc thôi nôi, hoặc chỉ đơn giản là thắp hương tạ ơn vào một ngày thuận tiện. Điều quan trọng là gia đình vẫn giữ được lòng biết ơn trong tim, vẫn dạy con biết ơn nguồn cội, và vẫn sống hiếu nghĩa với ông bà, tổ tiên. Lễ nghi là hình thức, còn tấm lòng mới là điều cốt lõi, và khi tấm lòng đã có, thì buổi lễ lúc nào cũng có thể làm được, lúc nào cũng trọn vẹn.

Một câu hỏi nữa là lễ tạ nên làm ở nhà hay ở chùa. Theo phong tục, lễ tạ thường làm ở nhà, trước bàn thờ tổ tiên, bởi vì đó là nơi gần gũi nhất với gia đình, là nơi ông bà vẫn dõi theo con cháu. Tuy nhiên, nhiều gia đình cũng ra chùa làm lễ, thắp hương trước bàn thờ Phật, cầu mong cho con được che chở, và sau đó về nhà làm thêm một mâm lễ nhỏ cúng tổ tiên. Cả hai cách đều tốt, đều được chấp nhận trong dân gian, và gia đình có thể chọn cách nào phù hợp với hoàn cảnh của mình nhất. Có nhà làm cả hai nơi, có nhà chỉ làm ở một nơi, miễn là thành tâm và chu đáo, thì buổi lễ ở đâu cũng mang đầy đủ ý nghĩa của nó.

Lời kết

Lễ tạ sau sinh, suy cho cùng, là một lời cảm ơn được nói ra bằng hương khói, bằng mâm lễ, bằng những lời khấn thành tâm, và bằng sự sum họp của cả gia đình. Đó là lúc người ta dừng lại giữa những ngày bận rộn, nhìn lại chặng đường vừa qua, cảm ơn trời Phật, cảm ơn tổ tiên, cảm ơn 12 Bà Mụ, và cảm ơn chính những người thân yêu đã ở bên nhau trong suốt thời gian chờ đợi. Đứa trẻ lớn lên trong không khí ấy sẽ hiểu rằng mình được sinh ra trong yêu thương, được đón chào bằng biết ơn, và được chở che bởi cả một dòng họ, cả một nếp nhà, cả một nền phong tục đẹp đẽ đã được giữ gìn qua bao thế hệ.

Nếu gia đình bạn đang chuẩn bị làm lễ tạ cho em bé mới chào đời, hãy dành thời gian chọn một ngày thật đẹp, thật thuận tiện cho cả nhà, để buổi lễ diễn ra trong không khí nhẹ nhàng và trọn vẹn nhất. Bạn có thể tham khảo công cụ xem ngày tốt của chúng tôi tại địa chỉ https://truyenthuaphatphap.online/?xem=ngaytot để chọn ngày làm lễ tạ cho phù hợp, rồi cùng cả nhà chuẩn bị mâm lễ, cùng nhau thắp hương khấn nguyện, và cùng nhau đón một khởi đầu mới thật an lành cho em bé và cho cả gia đình. Chúc gia đình bạn có một buổi lễ tạ thật ấm cúng, thật ý nghĩa, và chúc em bé hay ăn chóng lớn, ngoan hiền, được mọi người yêu thương, theo quan niệm Phật giáo và dân gian, nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo.