🗺️ Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Hà Nam: vua cày mở mùa vụ

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Hà Nam là gì

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Hà Nam là lễ hội đầu xuân tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Hồng, được tổ chức hằng năm tại khu di tích Đọi Sơn, dưới chân núi Đọi, bên dòng sông Châu, thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, vùng đất trước đây là xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ ngày mùng 5 đến ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch, với đỉnh cao là buổi sáng mùng 7, khi cả cộng đồng cùng tề tựu quanh cánh đồng Đọi Sơn để chứng kiến nghi thức vua cày Tịch điền, tái hiện huyền tích vua Lê Đại Hành thân chinh xuống đồng cày ruộng vào mùa xuân năm 987. Đây không chỉ là một lễ hội để xem, mà còn là một nghi lễ khuyến nông có tuổi đời hơn một nghìn năm, gửi gắm tư tưởng trọng nông của cha ông, đề cao vai trò của nông nghiệp và người nông dân trong đời sống của dân tộc. Với du khách, về dự lễ hội Tịch Điền đầu xuân là dịp để chạm vào một nét văn hóa cổ xưa còn sống động giữa đời thường, để hiểu vì sao người Việt xưa coi hạt lúa là gốc của sự sống, và vì sao một nghi thức cày ruộng của nhà vua lại được cả một vùng quê gìn giữ cẩn thận qua bao thế hệ. Lễ hội đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của ngày hội trong đời sống cộng đồng vùng Nam đồng bằng sông Hồng.

Bảng tóm tắt nhanh

Tóm tắt nhanh: lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn diễn ra từ ngày mùng 5 đến ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, tại khu di tích quốc gia đặc biệt Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, nơi trước đây thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam; lễ hội tái hiện huyền tích vua Lê Đại Hành xuống đồng cày ruộng vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987, theo ghi chép trong bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư; nghi lễ trọng tâm diễn ra vào buổi sáng mùng 7 tháng Giêng tại sân Tịch điền và khu vực đàn tế Thần Nông, với lễ rước trống, rước linh vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống chân núi, đọc văn chúc và nghi thức vua cày mở đầu mùa vụ mới; lễ hội được phục dựng với quy mô lớn từ năm 2009 và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017; phần hội có giải bóng chuyền, thi trang trí trâu, giải vật tịch điền và nhiều trò chơi dân gian; du khách nên đến từ sáng mùng 7 để xem trọn nghi thức cày Tịch điền, chuẩn bị trang phục ấm vì đầu xuân còn rét, và tra cứu lịch âm của năm đó trước khi lên kế hoạch vì ngày dương lịch thay đổi theo từng năm.

Nguồn gốc từ mùa xuân năm 987

Theo ghi chép trong bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư, vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987, năm Thiên Phúc thứ 8, vua Lê Đại Hành đã rời kinh thành tại Cố đô Hoa Lư, ngược dòng sông Châu tìm về vùng đất chân núi Đọi để thân chinh cày ruộng, mở đầu cho nghi lễ Tịch điền trong lịch sử dân tộc. Trong bối cảnh đất nước vừa giữ yên bờ cõi sau những năm tháng chiến tranh, nhà vua muốn dùng chính hành động xuống đồng của mình để nhắn gửi với muôn dân rằng nông nghiệp là gốc rễ của quốc gia, rằng hạt lúa nuôi sống cả triều đình lẫn trăm họ, và rằng người làm ruộng xứng đáng được tôn vinh như người lính giữ nước. Hình ảnh một vị vua cầm cày, đi sau con trâu trên thửa ruộng đầu xuân đã trở thành một biểu tượng đẹp của tư tưởng trọng nông, được ghi vào sử sách và được người dân vùng Đọi Sơn lưu giữ trong ký ức qua hơn một nghìn năm. Núi Đọi từ đó không chỉ là một ngọn núi bên sông Châu, mà còn là nơi ghi dấu một khoảnh khắc lịch sử, nơi nhà vua gieo xuống luống cày đầu tiên của mùa vụ và cũng gieo xuống niềm tin rằng năm mới sẽ mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Mỗi độ xuân về, người dân trong vùng lại kể cho con cháu nghe câu chuyện về vị vua xuống đồng, để thế hệ sau hiểu rằng lễ hội hôm nay bắt đầu từ một buổi sáng đầu xuân cách đây hơn mười thế kỷ.

Ý nghĩa của lễ cày đầu xuân

Tịch điền nghĩa là cày ruộng đầu năm, một nghi lễ mà nhà vua xưa thực hiện để khuyến khích dân chúng chăm lo việc đồng áng ngay từ những ngày đầu xuân. Trong xã hội nông nghiệp xưa, mùa vụ không chờ ai, hạt giống gieo chậm một ngày là cả năm có thể thiếu ăn, vì vậy việc nhà vua tự mình xuống đồng mang ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một nghi thức hình thức. Đó là lời hiệu triệu bằng hành động, là cách nhà vua nói với muôn dân rằng việc đồng áng là việc của cả nước, không riêng của người nông dân. Tư tưởng trọng nông ấy thấm sâu vào đời sống của người Việt, trở thành một phần trong đạo lý sống của bao thế hệ, nhắc nhở con người biết quý hạt gạo, biết ơn người làm ra hạt gạo, và biết rằng sự no đủ của một đất nước bắt đầu từ những luống cày ngay ngắn trên đồng. Ngày nay, khi máy móc đã thay sức người trên nhiều cánh đồng, nghi lễ cày Tịch điền vẫn được giữ nguyên vẹn, không phải vì người ta còn cần một vị vua cầm cày, mà vì cộng đồng muốn giữ lại một bài học sống động về nguồn cội, về lòng biết ơn đối với đất đai và về tinh thần lao động cần cù của cha ông. Lễ hội vì thế không chỉ là chuyện của quá khứ, mà còn là lời nhắc cho hiện tại: dù đời sống có đổi thay đến đâu, hạt lúa vẫn là gốc, người nông dân vẫn là người giữ hồn cho quê hương.

Hơn một nghìn năm gìn giữ và phục dựng năm 2009

Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn có những giai đoạn thăng trầm cùng với vận mệnh của đất nước, có lúc được tổ chức long trọng, có lúc chỉ còn được nhớ trong lời kể của người già trong làng. Theo tư liệu của địa phương, đến mùa xuân năm Kỷ Sửu 2009, nghi thức cổ xưa đã được phục dựng thành công dựa trên tư liệu sử học, với quy mô lớn và sự tham gia của đông đảo người dân cùng chính quyền địa phương. Từ đó đến nay, lễ hội được tổ chức thường xuyên hằng năm, trở thành mỹ tục đặc sắc của tỉnh và của cả vùng, là nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, thể hiện sự trân trọng những giá trị lịch sử và văn hóa của cha ông. Việc phục dựng không chỉ đơn thuần là dựng lại một nghi lễ, mà còn là quá trình sưu tầm, đối chiếu sử liệu, hỏi han các bậc cao niên trong làng, ghi chép lại từng bước của nghi thức cổ, từ cách rước trống, cách đọc văn chúc cho tới cách chọn trâu, chọn cày và chọn người đóng vai vua trong buổi lễ. Nhờ sự cẩn thận ấy, lễ hội hôm nay vẫn giữ được hồn cốt của nghi lễ xưa, dù quy mô đã lớn hơn và có thêm nhiều hoạt động mới để phục vụ du khách. Với người dân Đọi Sơn, việc lễ hội được phục dựng và duy trì đều đặn hằng năm là niềm tự hào chung, bởi đó là bằng chứng rằng ký ức của quê hương mình không bị thời gian xóa nhòa, mà vẫn sống động trong từng mùa xuân.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017

Với ý nghĩa và giá trị về mặt lịch sử, năm 2017, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận và ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị văn hóa và lịch sử lâu đời của lễ hội trong đời sống của cộng đồng vùng Nam đồng bằng sông Hồng. Danh hiệu này không chỉ là niềm tự hào của người dân Đọi Sơn, mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ: làm sao để lễ hội vừa giữ được nét trang nghiêm của nghi lễ cổ truyền, vừa đến được với đông đảo du khách và thế hệ trẻ. Từ sau khi được ghi danh, công tác bảo tồn càng được địa phương chú trọng, từ việc ghi chép lại các nghi thức, đào tạo người kế cận cho đội tế lễ và đội trống hội, cho tới việc giữ gìn không gian di tích quanh núi Đọi và cánh đồng Tịch điền. Lễ hội cũng trở thành một hoạt động văn hóa tâm linh tiêu biểu của tỉnh, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dự mỗi độ xuân về. Với du khách, danh hiệu di sản quốc gia cũng là một dấu hiệu đáng tin cậy: đây là một lễ hội thật, có bề dày hơn một nghìn năm, được cộng đồng gìn giữ bằng cả tấm lòng, chứ không phải một chương trình được dựng lên chỉ để thu hút người xem. Khi về dự hội, du khách không chỉ xem một nghi lễ, mà còn được chạm vào một phần di sản sống của dân tộc, đang được thực hành ngay trước mắt mình giữa cánh đồng đầu xuân.

Núi Đọi, sông Châu và chùa Long Đọi Sơn

Không gian của lễ hội Tịch Điền gắn liền với ba địa danh không thể tách rời: núi Đọi, sông Châu và chùa Long Đọi Sơn. Núi Đọi là ngọn núi đá vôi sừng sững bên bờ sông Châu, là điểm tựa của cả vùng đất, nơi người dân bao đời vẫn nhìn lên để định hướng và để gửi gắm niềm tin. Sông Châu là dòng sông hiền hòa chảy qua chân núi, mang phù sa bồi đắp cho những cánh đồng quanh vùng, cũng là con đường thủy mà xưa kia vua Lê Đại Hành đã ngược dòng từ Hoa Lư về Đọi Sơn. Chùa Long Đọi Sơn, còn gọi là chùa Đọi, là ngôi chùa cổ nằm trên sườn núi, nơi thờ Phật và cũng là nơi lưu giữ linh vị vua Lê Đại Hành, điểm xuất phát của đoàn rước trong buổi sáng mùng 7. Ba địa danh này tạo thành một không gian văn hóa khép kín: chùa trên núi, ruộng dưới chân núi, sông chảy bên cạnh, tất cả cùng kể một câu chuyện về mối quan hệ giữa con người, đất đai và dòng nước. Vào những ngày lễ hội, con đường từ chùa xuống chân núi rợp cờ hội, đoàn rước đi qua từng bậc đá cổ, tiếng trống vang vọng giữa núi sông, khiến du khách có cảm giác như đang bước vào một trang sử sống động. Với người dân địa phương, núi Đọi không chỉ là cảnh đẹp, mà còn là biểu tượng của quê hương, là nơi mỗi người con xa quê đều nhớ về mỗi độ xuân sang.

Đàn tế Thần Nông giữa cánh đồng

Giữa cánh đồng Đọi Sơn, đàn tế Thần Nông là nơi diễn ra những nghi thức thiêng liêng nhất của lễ hội, là điểm hẹn của cả cộng đồng vào buổi sáng mùng 7 tháng Giêng. Thần Nông là vị thần trong tín ngưỡng dân gian được coi là tổ của nghề nông, người đã dạy dân chúng trồng lúa, cấy cày và biết dùng đất đai để nuôi sống mình. Đàn tế được dựng trang trọng giữa cánh đồng, hướng về phía núi Đọi, với hương án, lễ vật và những lá cờ hội tung bay trong gió xuân. Tại đây, sau phần rước trống và rước linh vị, đoàn tế lễ đọc văn chúc, khấn cầu Thần Nông và vua Lê Đại Hành chứng giám lòng thành của dân làng, phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, đất nước thái bình, nhân dân ấm no. Thời khắc thiêng liêng nhất diễn ra ngay trước đàn tế, khi người đóng vai vua Lê Đại Hành cầm cày, đi sau con trâu, mở luống cày đầu tiên của năm mới trong tiếng trống hội rộn ràng và sự chứng kiến của hàng nghìn người dân cùng du khách. Luống cày đầu tiên ấy không chỉ là một nghi thức biểu tượng, mà còn mang ý nghĩa khởi đầu cho cả một mùa vụ, là lời chúc lành mà cả cộng đồng cùng gửi vào đất đai đầu xuân. Với nhiều người dân, được đứng quanh đàn tế Thần Nông vào buổi sáng mùng 7, hít thở hương lúa non và nghe tiếng trống vang lên giữa đồng, là khoảnh khắc thiêng liêng nhất của cả năm.

Lịch trình ba ngày hội: mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng

Theo lệ cổ truyền, chương trình lễ và hội của lễ hội Tịch Điền diễn ra liên tục trong ba ngày đầu xuân, từ ngày mùng 5 đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ngày mùng 5 và mùng 6 là khoảng thời gian dành cho các nghi thức chuẩn bị và các cuộc thi tài nghệ thuật dân gian, trong khi đỉnh cao của kỳ hội tập trung vào buổi sáng ngày mùng 7, thời khắc toàn thể cộng đồng tề tựu đông đủ quanh cánh đồng Đọi Sơn để cử hành đại lễ cày Tịch điền khai mở mùa vụ mới. Ba ngày hội được sắp xếp theo một nhịp điệu hợp lý: ngày đầu mở cửa đình và chuẩn bị tâm linh, ngày thứ hai rước nước và thi tài, ngày cuối là đại lễ chính thức với đầy đủ nghi thức trang trọng nhất. Nhịp điệu này giúp người dân và du khách có thể tham dự trọn vẹn cả phần lễ lẫn phần hội, vừa được chứng kiến những nghi thức cổ truyền, vừa được hòa mình vào không khí vui tươi của các trò chơi và hoạt động văn nghệ. Với những ai chỉ có thể sắp xếp một ngày để về dự hội, buổi sáng mùng 7 là thời điểm không thể bỏ lỡ, bởi đó là lúc mọi nghi thức quan trọng nhất cùng diễn ra, từ đoàn rước trống cho tới luống cày đầu tiên của năm mới. Du khách nên lưu ý rằng lễ hội tính theo âm lịch, vì vậy ngày dương lịch sẽ thay đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 2 dương lịch, cần tra cứu lịch âm của năm đó trước khi lên kế hoạch.

Mùng 5 và mùng 6: lễ mở cửa đình, rước nước, sái tịnh

Hai ngày đầu của lễ hội, mùng 5 và mùng 6 tháng Giêng, là khoảng thời gian dành cho các nghi thức chuẩn bị tâm linh, mở đầu cho ba ngày hội lớn. Theo lệ cổ, ngày mùng 5 diễn ra lễ mở cửa đình, khi ban tế lễ và các bậc cao niên trong làng cùng nhau mở cửa đình làng, thắp hương, dâng lễ và báo cáo với Thành Hoàng Làng cùng các bậc tiền nhân rằng mùa lễ hội đã bắt đầu, xin các ngài chứng giám và phù hộ cho ba ngày hội được diễn ra suôn sẻ. Tiếp đó là lễ rước nước, khi đoàn lễ ra sông Châu lấy nước thiêng về làm lễ sái tịnh, tức là lễ tẩy rửa, làm sạch không gian thờ tự và các vật dụng dùng trong lễ hội, để mọi thứ đều tinh khiết trước khi bước vào đại lễ. Lễ sái tịnh mang ý nghĩa thanh tẩy, gột rửa những điều không may của năm cũ, chuẩn bị một khởi đầu trong sạch cho năm mới, cho mùa vụ mới. Song song với các nghi thức, trong hai ngày này còn diễn ra các cuộc thi tài nghệ thuật dân gian, các hoạt động văn nghệ và trò chơi, tạo không khí rộn ràng cho cả vùng. Người dân địa phương coi mùng 5 và mùng 6 là những ngày để chuẩn bị chu đáo cả về tâm linh lẫn vật chất, để đến sáng mùng 7, khi đại lễ bắt đầu, mọi thứ đã sẵn sàng, không còn điều gì vội vàng hay thiếu sót.

Sáng mùng 7: đoàn rước trống và linh vị vua Lê Đại Hành

Buổi sáng mùng 7 tháng Giêng là thời khắc mở đầu cho phần lễ chính của lễ hội Tịch Điền, khi đoàn rước trống và đoàn rước linh vị vua Lê Đại Hành cùng xuất phát trong tiếng trống hội rộn ràng. Theo lệ, đoàn rước khởi hành từ chùa Long Đọi Sơn trên sườn núi, rước linh vị vua Lê Đại Hành xuống chân núi, rồi nhập với đoàn rước Thành Hoàng Làng cùng tổ nghề trống Đọi Tam đang chờ sẵn dưới chân núi Đọi. Đi đầu đoàn rước là đội trống hội với những chiếc trống lớn, tiếng trống vang vọng giữa núi sông, tiếp theo là đội nhạc lễ, các bậc cao niên trong làng, ban hội tế và đông đảo người dân cùng du khách đi theo sau. Con đường từ chùa xuống chân núi buổi sớm còn ướt sương, cờ hội tung bay, tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng tiếng hò reo của người dân tạo nên một không khí vừa trang nghiêm vừa xúc động. Khi hai đoàn rước nhập làm một tại chân núi, đoàn rước cùng tiến về phía sân Tịch điền và khu vực đàn tế Thần Nông, nơi hàng nghìn người đã tề tựu chờ sẵn từ sớm. Khoảnh khắc đoàn rước đi qua cánh đồng đầu xuân là khoảnh khắc mà nhiều người dân địa phương coi là thiêng liêng nhất của cả lễ hội, là lúc họ cảm nhận rõ nhất sợi dây gắn kết giữa người sống và người đã khuất, giữa hiện tại và quá khứ hơn một nghìn năm của quê hương mình.

Nghi thức vua cày Tịch điền

Nghi thức vua cày Tịch điền là phần trọng tâm và thiêng liêng nhất của lễ hội, được cử hành tại sân Tịch điền và khu vực đàn tế Thần Nông vào buổi sáng mùng 7 tháng Giêng. Sau khi đoàn rước đã an vị, ban tế lễ làm lễ dâng hương, đọc văn chúc, khấn cầu Thần Nông và vua Lê Đại Hành chứng giám lòng thành của dân làng, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, đất nước thái bình, nhân dân ấm no. Tiếp đó, người được chọn đóng vai vua Lê Đại Hành, trong trang phục cổ truyền, bước ra cánh đồng, cầm cày, đi sau con trâu đã được chọn lựa và trang trí cẩn thận, mở luống cày đầu tiên của năm mới trong tiếng trống hội vang dội và sự chứng kiến của hàng nghìn người dân cùng du khách. Luống cày đầu tiên ấy được cày ngay ngắn, thẳng tắp, như một lời chúc cho cả mùa vụ sắp tới được thuận lợi, cho hạt giống gieo xuống đều nảy mầm, cho ruộng đồng quê hương được bội thu. Theo quan niệm dân gian, đất đai được nhà vua cày mở đầu năm là đất lành, hạt giống gieo trên luống cày đầu tiên sẽ mang theo phước lành của cả cộng đồng, vì vậy nhiều người dân mong được xin một nắm đất hay một ít lúa giống từ cánh đồng Tịch điền mang về nhà, với niềm tin rằng năm mới của gia đình mình cũng sẽ được mùa, được lộc. Nghi thức vua cày không chỉ là một màn trình diễn cho du khách xem, mà còn là một nghi lễ sống động, nơi cả cộng đồng cùng gửi gắm ước mong của mình vào từng luống đất đầu xuân.

Hội cày và tục xin lộc đầu năm

Sau nghi thức vua cày, phần hội cày tiếp tục diễn ra sôi nổi trên cánh đồng Đọi Sơn, khi những người nông dân giỏi trong vùng cùng nhau trổ tài cày ruộng, thi xem ai cày được luống thẳng nhất, đều nhất và đẹp nhất. Hội cày là dịp để người nông dân khoe tay nghề của mình, là cuộc thi âm thầm nhưng đầy tự hào giữa những người đã gắn bó cả đời với ruộng đồng, với con trâu và cái cày. Du khách đứng xem hội cày sẽ thấy rõ sự khéo léo của người nông dân Việt: từng đường cày đi thẳng tắp, đất được lật lên đều đặn, con trâu đi khoan thai theo nhịp của người cầm cày, tất cả tạo thành một bức tranh lao động đẹp và bình dị. Bên cạnh hội cày, tục xin lộc đầu năm cũng là một nét đẹp của lễ hội: sau buổi lễ, người dân và du khách xin một nắm đất từ luống cày đầu tiên, hay một ít lúa giống, mang về nhà với mong ước năm mới được mùa, gia đình được bình an. Theo quan niệm dân gian, lộc đầu xuân không nằm ở giá trị vật chất của nắm đất hay hạt lúa, mà nằm ở tấm lòng thành và niềm tin rằng sự khởi đầu tốt lành sẽ mang theo cả một năm tốt lành. Vì vậy, tục xin lộc được thực hiện trong trật tự, với sự hướng dẫn của ban tổ chức, không chen lấn hay xô đẩy, để ai cũng có được một chút lộc mang về, và cánh đồng Tịch điền vẫn được giữ gìn nguyên vẹn cho những mùa lễ hội sau.

Trống Đọi Tam: tiếng trống của làng nghề

Nhắc tới lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn là nhắc tới tiếng trống Đọi Tam, tiếng trống của làng nghề làm trống truyền thống đã nổi tiếng khắp vùng. Làng Đọi Tam, nay thuộc phường Tiên Sơn, là nơi làm ra những chiếc trống hội lớn, với kỹ thuật làm trống được truyền qua nhiều thế hệ, từ chọn gỗ, chọn da trâu, căng mặt trống cho tới cách đánh trống sao cho tiếng vang xa, trầm ấm và có hồn. Trong lễ hội, đội trống Đọi Tam không chỉ là đội nhạc lễ đi đầu đoàn rước, mà còn là linh hồn của cả ngày hội: tiếng trống mở đầu buổi lễ, tiếng trống thúc giục trong lúc vua cày, tiếng trống rộn ràng trong phần hội, mỗi hồi trống đều mang một ý nghĩa riêng, một nhịp điệu riêng mà chỉ người làng trống mới nắm rõ. Nghề làm trống Đọi Tam đã được công nhận là di sản văn hóa, và những người thợ trống trong làng vẫn miệt mài giữ nghề, vừa làm trống cho lễ hội quê hương, vừa làm trống cho nhiều lễ hội khác trên cả nước. Khi về dự lễ hội Tịch Điền, du khách nên dành thời gian ghé thăm làng nghề làm trống, xem các nghệ nhân căng da trống, nghe họ kể chuyện về nghề, và nếu có dịp, thử đánh một hồi trống hội giữa sân đình. Tiếng trống Đọi Tam không chỉ là âm thanh của lễ hội, mà còn là tiếng nói của một làng nghề, của một vùng quê biết gìn giữ truyền thống bằng chính đôi tay của mình.

Giải vật tịch điền

Giải vật tịch điền là một trong những hoạt động phần hội được mong chờ nhất của lễ hội, thu hút đông đảo người dân và du khách đứng xem quanh sới vật. Vật cổ truyền là môn thể thao dân gian gắn bó lâu đời với đời sống làng quê Việt, là dịp để các chàng trai trong vùng thể hiện sức khỏe, sự khéo léo và tinh thần thượng võ của mình. Sới vật được dựng ngay trong khuôn viên lễ hội, gần cánh đồng Tịch điền, với mặt sới bằng đất được dọn phẳng và rải rơm, xung quanh là hàng trăm người dân đứng xem, cổ vũ nhiệt tình. Các đô vật, trong trang phục truyền thống, lần lượt vào sới, chào nhau theo lễ nghi cổ truyền rồi mới bắt đầu thi đấu, với những miếng vật đẹp mắt, những pha quật ngã đầy kịch tính khiến người xem hò reo không ngớt. Giải vật tịch điền không chỉ là một cuộc thi thể thao, mà còn mang ý nghĩa cầu cho mùa màng bội thu, bởi theo quan niệm dân gian, sức khỏe và sự dẻo dai của các đô vật tượng trưng cho sức sống của cả cộng đồng, cho sự sung mãn của đất đai đầu xuân. Người thắng giải vật được cả làng chúc mừng, được coi là người mang lộc về cho quê hương, và tên tuổi của họ sẽ được nhắc tới trong nhiều mùa lễ hội sau. Với du khách, xem vật tịch điền là cơ hội để hiểu thêm về một nét văn hóa dân gian còn sống động, nơi thể thao và tín ngưỡng hòa quyện với nhau trong không khí ngày hội.

Thi trang trí trâu

Thi trang trí trâu là hoạt động độc đáo và được yêu thích của lễ hội Tịch Điền, khi những con trâu, người bạn thân thiết nhất của nhà nông, được trang điểm lộng lẫy để diễu hành trong ngày hội. Từ nhiều ngày trước lễ hội, các hộ gia đình trong vùng đã cùng nhau chuẩn bị cho những chú trâu của mình: tắm rửa sạch sẽ, chải chuốt bộ lông, trang trí bằng những dải vải đỏ, hoa tươi và những họa tiết mang ý nghĩa tốt lành, với mong muốn chú trâu của nhà mình đẹp nhất, nổi bật nhất trong ngày hội. Sáng mùng 7, đoàn trâu được trang trí đẹp mắt diễu hành quanh cánh đồng, trong tiếng trống hội và sự cổ vũ của người dân cùng du khách, tạo nên một khung cảnh vừa vui tươi vừa đậm chất làng quê. Cuộc thi trang trí trâu không chỉ là một trò vui, mà còn là dịp để người nông dân bày tỏ tình cảm với con trâu, người bạn đã cùng mình cày cấy quanh năm, chia ngọt sẻ bùi trên từng thửa ruộng. Trong văn hóa nông nghiệp Việt, con trâu là đầu cơ nghiệp, là tài sản quý giá của mỗi gia đình, vì vậy việc trang trí trâu trong ngày hội cũng là cách để tôn vinh nghề nông và tôn vinh chính con trâu, loài vật hiền lành mà bền bỉ đã gắn bó với người Việt qua bao thế hệ. Du khách về dự hội nên đứng xem đoàn trâu diễu hành, chụp lại những khoảnh khắc đẹp, và nếu có dịp, hãy trò chuyện với người nông dân về chú trâu của họ, bởi mỗi chú trâu đều có một câu chuyện, một cái tên và một vị trí riêng trong gia đình.

Giải bóng chuyền và trò chơi dân gian

Bên cạnh các nghi lễ trang nghiêm, phần hội của lễ hội Tịch Điền còn sôi động với giải bóng chuyền và nhiều trò chơi dân gian mang đậm hơi thở của làng quê. Giải bóng chuyền được tổ chức hằng năm với sự tham gia của các đội bóng trong vùng, thi đấu trên sân được dựng ngay trong khuôn viên lễ hội, thu hút đông đảo người dân và du khách đứng xem, cổ vũ nhiệt tình. Những trận bóng chuyền đầu xuân không chỉ là cuộc thi thể thao, mà còn là dịp để thanh niên trong vùng gặp gỡ, giao lưu, thể hiện tinh thần đoàn kết và sức trẻ của quê hương. Bên cạnh bóng chuyền còn có nhiều trò chơi dân gian khác như kéo co, cờ tướng, chọi gà, thi nấu ăn và các trò chơi dành cho trẻ em, trong đó người dân và du khách đều có thể tham gia hoặc đứng xem, cổ vũ. Với thế hệ trẻ, phần hội là cơ hội tốt nhất để được chạm vào văn hóa của quê hương mình, học cách chơi những trò chơi mà cha ông đã chơi, và hiểu về đời sống của làng quê Việt. Với du khách, phần hội là dịp để hòa mình vào đời sống của cộng đồng, không chỉ đứng ngoài xem lễ mà thực sự trở thành một phần của ngày hội, cùng cười, cùng hò reo và cùng cảm nhận niềm vui của một vùng quê đang đón xuân. Không khí phần hội kéo dài tới tận chiều tối, khi tiếng trống đã lắng xuống nhưng niềm vui của ngày hội vẫn còn đọng lại trong lòng mỗi người.

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Xuân Bính Ngọ 2026

Sáng ngày 23 tháng 2 năm 2026, tức ngày mùng 7 tháng Giêng năm Bính Ngọ, tại khu di tích quốc gia đặc biệt Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Xuân Bính Ngọ 2026 đã chính thức khai mạc, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dự. Lễ hội năm nay được tổ chức tại sân Tịch điền và khu vực đàn tế Thần Nông, với sự tham gia của các đoàn rước, đội tế lễ, lực lượng trống hội, đội múa lân, múa rồng cùng đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương. Đây là năm đầu tiên lễ hội được tổ chức trong điều kiện phường Tiên Sơn sáp nhập từ ba xã mới và các tỉnh Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình được hợp nhất thành tỉnh Ninh Bình, vì vậy lễ hội năm nay mang thêm một ý nghĩa đặc biệt: không chỉ là ngày hội đầu xuân của một vùng quê, mà còn là dịp để cộng đồng của tỉnh mới cùng nhau đón xuân, cùng nhau gìn giữ một di sản chung vừa được trao lại trong một không gian hành chính mới. Các nghi thức của lễ hội năm 2026 vẫn được giữ nguyên theo lệ cổ, từ lễ rước trống, rước linh vị vua Lê Đại Hành từ chùa Long Đọi Sơn xuống chân núi, nhập với đoàn rước Thành Hoàng Làng cùng tổ nghề trống Đọi Tam, cho tới nghi thức vua cày Tịch điền tại đàn tế Thần Nông. Bên cạnh phần lễ, lễ hội năm nay còn tổ chức nhiều hoạt động như giải bóng chuyền, thi trang trí trâu, giải vật tịch điền, thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham dự. Lễ hội Xuân Bính Ngọ 2026 tiếp tục khẳng định những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của ngày hội, được gìn giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời cho thấy sức sống bền bỉ của một nghi lễ hơn một nghìn năm tuổi trong đời sống hôm nay.

Ý nghĩa của lễ hội với nông nghiệp hôm nay

Ngày nay, khi máy móc đã thay sức người trên nhiều cánh đồng, khi hạt giống mới và kỹ thuật canh tác hiện đại đã làm thay đổi bộ mặt của nông nghiệp Việt Nam, lễ hội Tịch Điền vẫn giữ nguyên giá trị của mình, bởi ý nghĩa của nó không nằm ở cái cày hay con trâu, mà nằm ở tư tưởng mà nó gửi gắm. Lễ hội nhắc nhở mọi người rằng nông nghiệp vẫn là nền tảng của đời sống, rằng hạt gạo trên mâm cơm mỗi gia đình là kết quả của bao mồ hôi và công sức của người nông dân, và rằng sự no đủ của đất nước bắt đầu từ những luống cày ngay ngắn trên đồng. Với người nông dân, lễ hội là dịp để được tôn vinh, để thấy rằng nghề của mình không chỉ là nghề mưu sinh, mà còn là nghề được nhà vua xưa trân trọng, được cả cộng đồng gìn giữ qua hơn một nghìn năm. Với thế hệ trẻ, lễ hội là một bài học sống động về nguồn cội, về lòng biết ơn đối với đất đai và về tinh thần lao động cần cù của cha ông, những giá trị mà không sách vở nào dạy được đầy đủ bằng một lần trực tiếp về dự hội. Với du khách, lễ hội là cơ hội để hiểu thêm về văn hóa nông nghiệp Việt, về cách mà một cộng đồng làng quê giữ gìn ký ức của mình, không bằng bia đá hay sách vở, mà bằng những nghi lễ được lặp lại đều đặn qua từng năm, qua từng thế hệ, ngay trên chính cánh đồng quê hương.

Đi lễ vào thời gian nào là hợp lý

Nếu muốn xem trọn lễ hội, du khách nên đến Đọi Sơn từ ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch, để kịp dự các nghi thức mở đầu và cảm nhận không khí lễ hội lan tỏa dần qua từng ngày. Buổi sáng mùng 7 là thời điểm diễn ra nghi thức vua cày Tịch điền, một trong những nghi lễ đẹp nhất của lễ hội, vì vậy du khách nên có mặt ở khu vực sân Tịch điền và đàn tế Thần Nông từ sớm để chọn được vị trí xem thuận lợi. Vì lễ hội tính theo âm lịch, ngày dương lịch sẽ thay đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 2 dương lịch, nên du khách cần tra cứu lịch âm của năm đó trước khi lên kế hoạch. Ngoài ba ngày lễ hội chính, du khách cũng có thể đến Đọi Sơn vào bất cứ thời điểm nào trong năm để thắp hương tại chùa Long Đọi Sơn, dạo quanh cánh đồng Tịch điền và tìm hiểu về huyền tích vua Lê Đại Hành, bởi khu di tích mở cửa đón khách quanh năm, chỉ là không khí sẽ trầm lắng hơn nhiều so với những ngày hội. Vào những ngày lễ hội, lượng người đổ về Đọi Sơn rất đông, các tuyến đường vào khu di tích có thể ùn tắc, vì vậy nên đi sớm, sắp xếp thời gian dư dả và chuẩn bị tinh thần cho việc chờ đợi. Những ai không sắp xếp được đúng ba ngày lễ hội vẫn có thể ghé thăm Đọi Sơn vào ngày thường, leo núi ngắm cảnh, nghe người dân kể chuyện về vua Lê Đại Hành, cũng là một trải nghiệm đáng nhớ.

Đường đi tới núi Đọi

Khu di tích Đọi Sơn nằm tại phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, vùng đất trước đây thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, cách trung tâm thành phố Phủ Lý cũ khoảng mười lăm cây số về phía Nam, thuận tiện cho du khách đi từ Hà Nội về trong ngày. Từ Hà Nội, du khách đi theo quốc lộ 1A về hướng Ninh Bình, tới khu vực Tiên Sơn thì rẽ vào đường dẫn tới khu di tích Đọi Sơn, có biển chỉ dẫn rõ ràng dọc đường. Đi bằng xe máy là cách được nhiều người lựa chọn vì chủ động về giờ giấc, có thể dừng lại chụp ảnh dọc đường và ghé thăm các điểm đến khác trên đường đi, nhưng cần lưu ý đi chậm khi vào khu vực đông người trong dịp lễ hội. Du khách đi bằng ô tô cũng thuận tiện, có bãi đậu xe gần khu vực di tích trong dịp lễ hội, nhưng nên đến sớm để có chỗ đậu tốt. Vì lịch trình xe khách và xe buýt có thể thay đổi theo từng thời điểm, du khách nên kiểm tra lại giờ chạy trước khi đi, và nên xuất phát sớm để kịp dự lễ buổi sáng mùng 7. Nếu muốn xem trọn lễ hội trong cả ba ngày, du khách nên đặt chỗ nghỉ ở khu vực Phủ Lý hoặc Ninh Bình từ trước, bởi các nhà nghỉ ở đây thường kín phòng trong dịp lễ hội, và việc tìm chỗ nghỉ vào phút chót sẽ rất khó khăn. Một lưu ý nhỏ cho du khách: từ năm 2025, các tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình đã hợp nhất thành tỉnh Ninh Bình, vì vậy trên một số bản đồ và giấy tờ mới, địa danh có thể ghi theo tên hành chính mới, nhưng người dân địa phương vẫn quen gọi là lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn Hà Nam.

Ăn gì và chơi gì quanh Đọi Sơn trong dịp lễ hội

Về dự lễ hội Tịch Điền đầu xuân, du khách đừng bỏ qua ẩm thực của vùng đất Hà Nam cũ, với nhiều món ăn dân dã mang hương vị riêng của đồng bằng sông Hồng. Cá kho làng Vũ Đại là món ăn nổi tiếng nhất của vùng, được kho bằng niêu đất trong nhiều giờ, với vị đậm đà, thơm ngon, thường được người dân mua về làm quà sau chuyến đi lễ. Bên cạnh đó còn có bánh đa, bánh đúc, chè lam và nhiều món quà quê khác được bày bán quanh khu vực lễ hội, mang hương vị giản dị mà khó quên của quê hương. Về điểm tham quan, ngoài khu di tích Đọi Sơn, du khách có thể ghé thăm chùa Long Đọi Sơn trên sườn núi, leo lên đỉnh núi ngắm toàn cảnh cánh đồng và dòng sông Châu, hoặc dạo quanh làng nghề làm trống Đọi Tam để xem các nghệ nhân làm trống và nghe họ kể chuyện về nghề. Khu vực quanh Đọi Sơn còn có nhiều di tích và danh thắng khác của vùng đất Hà Nam cũ, thích hợp cho một chuyến đi kết hợp lễ hội với khám phá văn hóa và lịch sử. Với những ai thích không gian mở, cánh đồng Đọi Sơn vào buổi sáng đầu xuân, khi sương còn giăng trên ruộng và nắng vàng trải dài trên mặt đất, là nơi ngắm cảnh, dạo bộ và chụp ảnh rất đẹp. Kết hợp lễ hội với những điểm đến này, chuyến đi Đọi Sơn sẽ không chỉ là một lần đi lễ, mà còn là một hành trình khám phá trọn vẹn về thiên nhiên, lịch sử và ẩm thực của vùng đất Nam đồng bằng sông Hồng.

Những lưu ý khi tham dự lễ hội

Khi về dự lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, du khách nên ăn mặc lịch sự, kín đáo, giữ thái độ trang nghiêm trong khu vực làm lễ, không nói lớn tiếng và không chen lấn khi đông người. Lúc đoàn rước đi qua, du khách nên đứng gọn vào hai bên đường, nhường lối cho đoàn rước và cho ban tế lễ, không chạy theo sát đoàn gây mất trật tự. Việc chụp ảnh và quay phim trong lễ hội nhìn chung được chào đón, nhưng khi chụp cận cảnh người đang làm lễ hay chụp bên trong khu vực thờ tự, du khách nên hỏi ý kiến trước và tránh dùng đèn chớp làm ảnh hưởng tới buổi lễ. Thời tiết đầu xuân ở miền Bắc thường rét và có thể có mưa phùn, vì vậy du khách nên mang theo áo ấm, ô hoặc áo mưa nhẹ, giày thoải mái vì phải đi bộ nhiều giữa chùa, cánh đồng và khu vực nhà rước. Du khách cũng nên giữ gìn vệ sinh chung, không xả rác trên cánh đồng và trong khuôn viên di tích, không giẫm đạp lên luống cày hay làm hỏng ruộng lúa, bởi chính cánh đồng ấy là một phần làm nên giá trị của lễ hội. Về tiền bạc và đồ đạc cá nhân, những ngày lễ hội đông người nên du khách cần giữ cẩn thận, tránh mang theo quá nhiều tiền mặt và đồ quý giá không cần thiết. Cuối cùng, du khách nên tôn trọng các nghi thức và phong tục của địa phương, không tự ý chạm vào lễ vật hay đồ thờ, và nếu chưa hiểu một nghi thức nào thì có thể hỏi người dân xung quanh, bởi người dân Đọi Sơn vốn hiếu khách và sẵn lòng giải thích cho khách phương xa về lễ hội của quê hương mình.

Những câu hỏi thường gặp

Lễ hội diễn ra khi nào trong năm? Lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ ngày mùng 5 đến ngày mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm, với đỉnh cao là buổi sáng mùng 7, khi nghi thức vua cày Tịch điền được cử hành tại sân Tịch điền và đàn tế Thần Nông. Vì lễ hội tính theo âm lịch nên ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 2 dương lịch, vì vậy du khách nên tra cứu lịch âm của năm đó trước khi lên kế hoạch. Năm 2026, lễ hội khai mạc vào sáng ngày 23 tháng 2, tức mùng 7 tháng Giêng năm Bính Ngọ.

Lễ hội Tịch Điền có nguồn gốc từ đâu? Theo ghi chép trong bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư, vào mùa xuân năm Đinh Hợi 987, vua Lê Đại Hành đã thân chinh cày ruộng tại chân núi Đọi, mở đầu cho nghi lễ Tịch điền trong lịch sử dân tộc. Lễ hội được phục dựng với quy mô lớn từ năm 2009 và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017. Lễ hội tái hiện huyền tích này nhằm tôn vinh tư tưởng trọng nông và đề cao vai trò của nông nghiệp cùng người nông dân.

Đi lễ hội Tịch Điền nên đến vào thời điểm nào? Du khách nên đến từ sáng mùng 7 tháng Giêng âm lịch để xem trọn nghi thức vua cày Tịch điền, nghi lễ trọng tâm và đẹp nhất của lễ hội. Nếu có thời gian, nên đến từ mùng 5 để dự các nghi thức mở cửa đình, rước nước và xem các cuộc thi tài dân gian. Du khách nên có mặt ở khu vực sân Tịch điền từ sớm, bởi lượng người đổ về rất đông và các tuyến đường vào khu di tích có thể ùn tắc trong buổi sáng mùng 7.

Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn tổ chức ở đâu? Lễ hội được tổ chức tại khu di tích quốc gia đặc biệt Đọi Sơn, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, vùng đất trước đây thuộc xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Các nghi thức chính diễn ra tại sân Tịch điền và khu vực đàn tế Thần Nông giữa cánh đồng Đọi Sơn, dưới chân núi Đọi, bên dòng sông Châu. Đoàn rước xuất phát từ chùa Long Đọi Sơn trên sườn núi, đi xuống chân núi rồi tiến về sân Tịch điền.

Phần hội của lễ hội có những hoạt động gì? Phần hội có giải bóng chuyền, thi trang trí trâu, giải vật tịch điền và nhiều trò chơi dân gian như kéo co, cờ tướng, thi nấu ăn. Trong đó, giải vật tịch điền và thi trang trí trâu là hai hoạt động độc đáo nhất, mang đậm hơi thở của làng quê nông nghiệp. Du khách có thể đứng xem, cổ vũ và tham gia một số trò chơi dân gian, nhưng nên tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức để giữ trật tự và an toàn trong ngày hội đông người.

Về dự lễ hội có mất vé vào cửa không? Khu di tích Đọi Sơn mở cửa đón khách thập phương quanh năm, không thu vé vào cửa trong dịp lễ hội. Du khách chỉ cần tự lo chi phí đi lại, ăn ở và mua sắm trong chuyến đi. Khi vào khu vực thờ tự và khu vực làm lễ, du khách nên ăn mặc lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức, bởi đây là nơi diễn ra nghi lễ thiêng liêng của cả cộng đồng, không phải một điểm vui chơi thu phí.

Xem thêm các lễ hội và điểm đến Việt Nam tại trang Du lịch – Lễ hội của web Phật Pháp Online: truyenthuaphatphap.online/dulich-lehoi

Bài viết này theo quan niệm dân gian — chỉ mang tính tham khảo. Nam Mô A Di Đà Phật.

Xem thêm: xin xăm Quan Âm cầu bình an — https://truyenthuaphatphap.online/?xem=xinxam