🗺️ Lễ hội Phủ Dầy Nam Định: về đất Mẫu tháng Ba

Lễ hội Phủ Dầy Nam Định là gì

Lễ hội Phủ Dầy Nam Định là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cả nước, gắn liền với sự tích về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, được tổ chức hằng năm tại quần thể khu di tích Phủ Dầy, thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, vùng đất cổ Kẻ Dầy trù phú bên dòng sông Đào. Lễ hội diễn ra trong tháng Ba âm lịch, với các nghi thức trọng tâm tập trung từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 8 tháng Ba, kỷ niệm ngày hóa của Thánh Mẫu Liễu Hạnh vào ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch. Đây là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, nơi hàng vạn người dân từ khắp mọi miền đất nước về hành hương, dâng hương, cầu bình an, cầu lộc đầu năm và hòa mình vào những nghi lễ cổ truyền như rước đuốc Long Đăng, hội kéo chữ và nghệ thuật hát chầu văn. Quần thể di tích Phủ Dầy gồm hơn hai mươi đền, đình, chùa, lăng, miếu, phủ, trong đó trung tâm là ba di tích đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu. Lễ hội Phủ Dầy đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời là không gian hạt nhân đóng góp trực tiếp vào hồ sơ Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016. Với du khách, về dự lễ hội Phủ Dầy tháng Ba là dịp để chạm vào một dòng chảy tín ngưỡng đã bồi đắp qua hàng trăm năm, để hiểu vì sao hình ảnh người Mẹ hiền từ, bao dung lại trở thành chỗ dựa tinh thần của bao thế hệ người Việt.

Bảng tóm tắt nhanh

Tóm tắt nhanh: lễ hội Phủ Dầy diễn ra từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 10 tháng Ba âm lịch hằng năm, với các hoạt động chính tập trung từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 8 tháng Ba, tại quần thể khu di tích Phủ Dầy, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định; lễ hội tưởng niệm ngày hóa của Thánh Mẫu Liễu Hạnh vào ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam; trung tâm diễn ra lễ hội là ba di tích đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu, trong quần thể hơn hai mươi đền, đình, chùa, lăng, miếu, phủ; lễ hội Phủ Dầy được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL ngày 9 tháng 9 năm 2013, còn Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016; các nghi lễ tiêu biểu gồm lễ rước đuốc Long Đăng vào tối mùng 5 tháng Ba, hội kéo chữ, hát chầu văn và lễ rước thỉnh kinh; lễ hội năm 2026 diễn ra từ ngày 19 đến ngày 24 tháng 4, tức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch, khai mạc vào tối ngày 19 tháng 4; du khách nên đến từ mùng 3 để dự lễ chính kỵ và ở lại tới tối mùng 5 để xem rước đuốc Long Đăng.

Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong Tứ bất tử

Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, cùng với Thánh Tản Viên, Thánh Gióng và Chử Đồng Tử, bốn vị thánh được người Việt tôn thờ qua bao thế hệ như những biểu tượng của sức mạnh, lòng nhân ái và khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Trong Tứ bất tử, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị thánh nữ duy nhất, là hiện thân của người Mẹ hiền từ, bao dung, che chở cho muôn dân, đại diện cho quyền năng và sự màu mỡ của người mẹ trong đời sống của người Việt. Theo truyền thuyết dân gian, Liễu Hạnh vốn là tiên nữ trên trời, vì cảm mến trần gian mà giáng trần, sống giữa con người, giúp đỡ người nghèo khó, trừ tà, chữa bệnh, rồi hóa về trời vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch năm 1577, khi mới ở tuổi đôi mươi. Sau khi Mẫu hóa, người dân lập đền thờ, tôn Mẫu làm Thánh Mẫu, và từ đó hình thành nên tín ngưỡng thờ Mẫu, một trong những tín ngưỡng dân gian sâu đậm nhất của người Việt, gắn liền với đời sống của bao thế hệ, từ những người nông dân lam lũ cho tới những thương nhân, nghệ nhân và người dân thành thị. Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là chuyện thờ cúng, mà còn là cách người Việt gửi gắm niềm tin vào sự che chở của người Mẹ, vào lòng nhân ái và sự bao dung, vào khát vọng được sống trong hòa bình, ấm no và hạnh phúc.

Truyền thuyết về ngày Mẫu hóa

Theo truyền thuyết được người dân vùng Vụ Bản lưu truyền qua nhiều thế hệ, Thánh Mẫu Liễu Hạnh giáng trần lần thứ ba tại làng Vân Cát, lấy chồng, sinh con và sống một cuộc đời bình dị giữa trần gian, nhưng vẫn giữ tấm lòng nhân ái, thường giúp đỡ người nghèo khó, chữa bệnh cứu người và trừ tà ma quấy nhiễu dân làng. Đến ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch năm 1577, Mẫu hóa về trời, để lại niềm thương tiếc khôn nguôi cho người dân trong vùng. Người dân đã lập đền thờ Mẫu ngay tại nơi Mẫu từng sống và hóa, ngày đêm hương khói, và lấy ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm làm ngày chính kỵ của Thánh Mẫu, ngày mà cả cộng đồng cùng nhau tưởng niệm công đức của Mẫu. Câu chuyện về Mẫu Liễu Hạnh được kể lại trong mỗi mùa lễ hội, trong lời hát chầu văn và trong những buổi trò chuyện của người già với con cháu, để thế hệ sau hiểu rằng Mẫu không phải là một vị thần xa lạ trên cao, mà là một người Mẹ gần gũi, đã từng sống, từng yêu thương và từng giúp đỡ con người bằng chính tấm lòng của mình. Truyền thuyết về Mẫu Liễu Hạnh còn gắn với nhiều địa danh khác trong vùng, từ Phủ Tiên Hương, nơi Mẫu hiển linh, cho tới Phủ Vân Cát, nơi Mẫu giáng trần lần thứ ba, và Lăng Mẫu, nơi an nghỉ của Mẫu, tất cả tạo thành một không gian tín ngưỡng khép kín, nơi mỗi địa danh đều gắn với một câu chuyện, một giai đoạn trong cuộc đời của Thánh Mẫu.

Quần thể hơn hai mươi đền, phủ, chùa, lăng

Quần thể khu di tích Phủ Dầy là một quần thể kiến trúc tín ngưỡng độc đáo của người Việt, gồm hơn hai mươi đền, đình, chùa, lăng, miếu, phủ, trải rộng trên vùng đất cổ Kẻ Dầy trù phú, thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản. Mỗi công trình trong quần thể đều gắn với một câu chuyện, một nhân vật hay một giai đoạn trong truyền thuyết về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, tạo thành một không gian tín ngưỡng hoàn chỉnh, nơi du khách có thể đi từ phủ này sang phủ khác, từ đền này sang chùa khác, và cảm nhận được sự phong phú của đời sống tâm linh người Việt. Các công trình trong quần thể được xây dựng qua nhiều thời kỳ, với kiến trúc truyền thống của đình làng Việt, mái ngói cong, cột gỗ chạm khắc tinh xảo, sân đình rộng rãi, cùng với những bức hoành phi, câu đối và đồ thờ đã nhuốm màu thời gian. Trong số hơn hai mươi công trình ấy, ba di tích trung tâm là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia, là những điểm đến không thể bỏ qua khi về dự lễ hội. Ngoài ba di tích trung tâm, du khách còn có thể ghé thăm nhiều đền, phủ, chùa khác trong quần thể, mỗi nơi đều có một vẻ đẹp riêng, một câu chuyện riêng, và đều được người dân địa phương gìn giữ cẩn thận quanh năm. Quần thể Phủ Dầy không chỉ là một điểm đến tâm linh, mà còn là một bảo tàng sống về kiến trúc và tín ngưỡng dân gian Việt, nơi mỗi viên gạch, mỗi mái ngói đều kể một câu chuyện về quá khứ.

Phủ Tiên Hương: phủ chính của quần thể

Phủ Tiên Hương là phủ chính của quần thể di tích Phủ Dầy, là trung tâm diễn ra các hoạt động lễ hội quan trọng nhất, nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh với đầy đủ nghi thức trang trọng nhất. Phủ Tiên Hương tọa lạc trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng, với kiến trúc truyền thống của đình làng Việt, gồm nhiều hạng mục như tiền đường, trung đường, hậu cung, cùng với sân phủ rộng rãi, nơi diễn ra các nghi lễ và sinh hoạt của lễ hội. Trong hậu cung của phủ là nơi thờ Thánh Mẫu, với tượng Mẫu được chạm khắc tinh xảo, trang phục lộng lẫy, nét mặt hiền từ, bao dung, khiến bất cứ ai đến dâng hương cũng cảm nhận được sự gần gũi và ấm áp. Hằng năm, vào dịp lễ hội tháng Ba, Phủ Tiên Hương là nơi tập trung đông đảo nhất, với hàng vạn người dân và du khách về dâng hương, cầu bình an, cầu lộc đầu năm và tham dự các nghi lễ như lễ rước đuốc Long Đăng vào tối mùng 5 tháng Ba. Ngoài dịp lễ hội, Phủ Tiên Hương vẫn mở cửa đón khách thập phương quanh năm, là điểm đến quen thuộc của những người hành hương về đất Mẫu, của những ai muốn tìm một chốn bình an giữa đời thường. Với người dân địa phương, Phủ Tiên Hương không chỉ là một di tích, mà còn là ngôi nhà chung của cả vùng, nơi gửi gắm niềm tin và là chỗ dựa tinh thần của bao thế hệ, từ những người nông dân lam lũ cho tới những người con xa quê mỗi độ xuân về.

Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu

Bên cạnh Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu là hai di tích trung tâm khác của quần thể Phủ Dầy, mỗi nơi gắn với một giai đoạn trong truyền thuyết về Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Phủ Vân Cát là nơi thờ Mẫu với tư cách là người vợ hiền, người mẹ đảm đang trong lần giáng trần thứ ba của Mẫu tại làng Vân Cát, nơi Mẫu đã sống một cuộc đời bình dị giữa trần gian, lấy chồng, sinh con và giúp đỡ người dân trong vùng. Kiến trúc của Phủ Vân Cát mang nét riêng, với không gian ấm cúng, gần gũi, như một ngôi nhà của người Mẹ, khiến du khách đến đây cảm nhận được sự thân thương và gần gũi. Lăng Mẫu, còn gọi là Lăng Thánh Mẫu, là nơi an nghỉ của Thánh Mẫu, là điểm đến trang nghiêm nhất trong quần thể, nơi người dân đến dâng hương với tấm lòng thành kính và sự biết ơn sâu sắc. Lăng Mẫu được xây dựng với kiến trúc cổ kính, rêu phong, nằm trong một không gian yên tĩnh, tách biệt với sự ồn ào của lễ hội, là nơi thích hợp để du khách dừng lại, thắp một nén hương và suy ngẫm về cuộc đời của Thánh Mẫu. Ba di tích trung tâm, Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu, cùng với hơn hai mươi công trình khác trong quần thể, tạo thành một hành trình hành hương hoàn chỉnh: từ phủ chính nơi Mẫu hiển linh, tới phủ nơi Mẫu sống giữa trần gian, rồi tới lăng nơi Mẫu an nghỉ, mỗi điểm dừng đều là một câu chuyện, một bài học về lòng nhân ái và sự bao dung.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một trong những tín ngưỡng dân gian đặc sắc nhất của người Việt, với hệ thống thờ Mẫu bao gồm ba phủ: Thiên phủ, Địa phủ và Thủy phủ, tương ứng với ba miền của vũ trụ trong quan niệm dân gian là trời, đất và nước. Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị Mẫu cai quản Thiên phủ, là Mẫu cao nhất trong hệ thống Tam phủ, được tôn thờ ở vị trí trung tâm trong các đền, phủ thờ Mẫu trên khắp cả nước. Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là chuyện thờ cúng, mà còn là một hệ thống niềm tin hoàn chỉnh, với các nghi lễ như hầu đồng, hát chầu văn, lên đồng, cùng với những câu chuyện, truyền thuyết và bài hát được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đời sống của người Việt, tín ngưỡng thờ Mẫu gắn liền với những nhu cầu thiết thực nhất: cầu bình an cho gia đình, cầu sức khỏe cho người thân, cầu lộc cho công việc làm ăn, cầu duyên cho con cái, tất cả đều được gửi gắm vào sự che chở của người Mẹ. Phủ Dầy là một trong những trung tâm quan trọng nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, là nơi mà các nghi lễ được thực hành đầy đủ và trang trọng nhất, là nơi mà du khách có thể chứng kiến trực tiếp những nghi lễ cổ truyền như hầu đồng và hát chầu văn, và hiểu được vì sao tín ngưỡng này đã sống bền bỉ qua hàng trăm năm trong đời sống của người Việt.

Di sản quốc gia và di sản UNESCO

Với bề dày lịch sử hàng trăm năm cùng hệ thống nghi lễ phong phú, lễ hội Phủ Dầy đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL ngày 9 tháng 9 năm 2013, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Cùng với lễ hội Phủ Dầy, Nghi lễ Chầu văn của người Việt cũng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị văn hóa và nghệ thuật đặc sắc của loại hình diễn xướng gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu. Đặc biệt, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh trong Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, công nhận giá trị văn hóa, lịch sử và tâm linh đặc biệt của tín ngưỡng này, không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với nhân loại. Việc được ghi danh vào danh mục di sản quốc gia và danh sách di sản của UNESCO không chỉ là niềm tự hào của người dân Vụ Bản, mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ: làm sao để lễ hội vừa giữ được nét trang nghiêm của nghi lễ cổ truyền, vừa đến được với đông đảo du khách và thế hệ trẻ. Từ sau khi được ghi danh, công tác bảo tồn càng được địa phương chú trọng, từ việc ghi chép lại các nghi thức, đào tạo người kế cận cho các nghệ nhân hát chầu văn và các thanh đồng, cho tới việc giữ gìn không gian quần thể di tích Phủ Dầy. Với du khách, hai danh hiệu di sản cũng là một dấu hiệu đáng tin cậy: đây là một lễ hội thật, có bề dày lịch sử, được cộng đồng gìn giữ bằng cả tấm lòng, chứ không phải một chương trình được dựng lên chỉ để thu hút người xem.

Lịch hội tháng Ba: từ mùng 1 đến mùng 10

Theo lệ cổ truyền, lễ hội Phủ Dầy được tổ chức từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 10 tháng Ba âm lịch hằng năm, với các hoạt động chính tập trung từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 8 tháng Ba. Mười ngày hội được sắp xếp theo một nhịp điệu hợp lý: những ngày đầu là thời gian mở hội, dâng hương và chuẩn bị cho các nghi lễ trọng tâm, những ngày giữa là cao điểm với đầy đủ phần lễ và phần hội, những ngày cuối là thời gian bế mạc và tạ lễ. Trong mười ngày hội, không khí lễ hội lan tỏa khắp quần thể di tích, từ Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát cho tới Lăng Mẫu, với cờ hội tung bay, tiếng hát chầu văn vang vọng và dòng người hành hương không ngớt từ sáng tới tối. Du khách có thể đến Phủ Dầy trong bất cứ ngày nào của mười ngày hội, nhưng để xem trọn những nghi lễ quan trọng nhất, nên đến từ mùng 3, ngày chính kỵ của Thánh Mẫu, và ở lại tới tối mùng 5 để xem lễ rước đuốc Long Đăng. Vì lễ hội tính theo âm lịch, ngày dương lịch sẽ thay đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 4 dương lịch, nên du khách cần tra cứu lịch âm của năm đó trước khi lên kế hoạch. Năm 2026, lễ hội Phủ Dầy được tổ chức từ ngày 19 đến ngày 24 tháng 4, tức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch, với lễ khai mạc diễn ra vào tối ngày 19 tháng 4.

Ngày chính kỵ mùng 3 tháng Ba

Ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch là ngày chính kỵ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, ngày mà theo truyền thuyết, Mẫu hóa về trời vào năm 1577, và cũng là ngày quan trọng nhất của lễ hội Phủ Dầy. Vào ngày này, từ sáng sớm, hàng vạn người dân và du khách đã tề tựu về quần thể Phủ Dầy, dâng hương tại Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu, tưởng niệm công đức của Thánh Mẫu và cầu bình an cho gia đình. Các nghi lễ trong ngày chính kỵ được cử hành trang trọng, với đầy đủ các bước theo lệ cổ, từ dâng hương, đọc văn tế cho tới phần tế lễ chính, với sự tham gia của ban tế lễ, các bậc cao niên trong làng và đông đảo người dân cùng du khách. Không khí của ngày chính kỵ vừa trang nghiêm vừa ấm cúng, mang tính chất tưởng niệm và tri ân nhiều hơn, với sự tham gia chủ yếu của người dân địa phương và những người hành hương đã gắn bó lâu năm với đất Mẫu. Với nhiều người dân, ngày mùng 3 tháng Ba không chỉ là một ngày lễ hội, mà còn là ngày giỗ của người Mẹ chung, ngày mà cả cộng đồng cùng nhau nhớ về một người đã khuất nhưng vẫn luôn hiện diện trong đời sống tinh thần của họ. Du khách về dự ngày chính kỵ sẽ cảm nhận được một nhịp điệu khác của lễ hội: không còn tiếng trống thúc giục hay tiếng hò reo náo nhiệt, mà là sự tĩnh lặng, trầm lắng và thành kính, nhắc nhở rằng lễ hội không chỉ có phần vui, mà còn có phần lễ, phần tâm linh sâu sắc cần được giữ gìn.

Khai mạc lễ hội Phủ Dầy năm 2026

Tối ngày 19 tháng 4 năm 2026, tức mùng 3 tháng 3 âm lịch, lễ hội Phủ Dầy năm 2026 đã chính thức khai mạc tại quần thể khu di tích Phủ Dầy, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, vùng đất trước đây thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Buổi lễ khai mạc diễn ra trang trọng với sự tham gia của chính quyền địa phương, ban tổ chức lễ hội, các đoàn thể, ban hội tế, các nghệ nhân hát chầu văn và hàng nghìn người dân cùng du khách thập phương. Lễ hội năm 2026 diễn ra từ ngày 19 đến ngày 24 tháng 4, tức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng 3 âm lịch, với nhiều hoạt động phong phú, từ các nghi lễ cổ truyền cho tới các hoạt động văn nghệ và trò chơi dân gian. Đây là năm đầu tiên lễ hội được tổ chức trong điều kiện địa phương đã sáp nhập hành chính, khi xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, vì vậy lễ hội năm nay mang thêm một ý nghĩa đặc biệt: không chỉ là ngày hội tháng Ba của một vùng quê, mà còn là dịp để cộng đồng của tỉnh mới cùng nhau gìn giữ một di sản chung. Các nghi lễ của lễ hội năm 2026 vẫn được giữ nguyên theo lệ cổ, từ lễ khai mạc, lễ chính kỵ mùng 3 tháng Ba, lễ rước đuốc Long Đăng vào tối mùng 5, cho tới hội kéo chữ và các buổi hát chầu văn. Lễ hội Phủ Dầy năm 2026 tiếp tục khẳng định những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của ngày hội, được gìn giữ qua nhiều thế hệ, đồng thời cho thấy sức sống bền bỉ của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống hôm nay.

Lễ rước đuốc Long Đăng

Lễ rước đuốc Long Đăng là một trong những nghi lễ đẹp và ấn tượng nhất của lễ hội Phủ Dầy, được tổ chức vào tối mùng 5 tháng Ba âm lịch tại Phủ Tiên Hương. Theo lệ, đoàn rước đuốc xuất phát từ Phủ Tiên Hương khi trời vừa tối, với hàng trăm ngọn đuốc được thắp sáng, tạo thành một dòng sông ánh sáng lung linh, diễu hành qua các tuyến đường trong quần thể di tích, trong tiếng trống, tiếng chiêng và tiếng hát chầu văn vang vọng. Ánh đuốc trong đêm tối tượng trưng cho ánh sáng của Thánh Mẫu soi đường cho muôn dân, xua tan bóng tối và mang theo lời chúc bình an, may mắn cho cả cộng đồng. Năm 2026, lễ rước đuốc Long Đăng được bố trí vào tối ngày 21 tháng 4, tức mùng 5 tháng Ba âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách đứng xem dọc tuyến rước, cùng nhau chứng kiến khoảnh khắc hàng trăm ngọn đuốc cùng cháy sáng giữa đêm xuân. Du khách muốn xem lễ rước đuốc nên đến Phủ Tiên Hương từ chiều mùng 5, chọn vị trí đứng dọc tuyến rước từ sớm, bởi lượng người đổ về rất đông và các vị trí đẹp thường kín chỗ từ rất sớm. Khi đoàn rước đi qua, du khách nên đứng gọn vào hai bên đường, nhường lối cho đoàn rước, không chen lấn hay chạy theo sát đoàn để chụp ảnh gây mất trật tự. Lễ rước đuốc Long Đăng không chỉ là một nghi lễ đẹp mắt, mà còn là một nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, là lúc cả cộng đồng cùng nhau thắp lên ánh sáng của niềm tin, của lòng thành và của khát vọng về một năm mới bình an, tốt lành.

Hội kéo chữ

Hội kéo chữ là một trong những hoạt động phần hội độc đáo nhất của lễ hội Phủ Dầy, là dịp để người dân trong vùng thể hiện sự khéo léo, tinh thần đoàn kết và lòng thành kính đối với Thánh Mẫu. Trong hội kéo chữ, các đội tham gia, thường là thanh niên trong các thôn, xóm của vùng, cùng nhau xếp thành những chữ Hán có ý nghĩa tốt lành, như chữ Phúc, chữ Lộc, chữ Thọ, chữ An, bằng cách di chuyển theo đội hình đã được tập luyện kỹ lưỡng, trong tiếng trống và tiếng hò reo cổ vũ của người xem. Việc xếp chữ đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng của cả đội, mỗi người là một nét chữ, cả đội cùng di chuyển để tạo thành một chữ hoàn chỉnh, vừa đẹp mắt vừa mang ý nghĩa chúc phúc cho cả cộng đồng. Hội kéo chữ không chỉ là một trò chơi, mà còn là một hình thức diễn xướng dân gian, nơi nghệ thuật và tín ngưỡng hòa quyện với nhau, nơi mỗi chữ được xếp lên đều là một lời chúc, một lời cầu nguyện cho năm mới. Với thế hệ trẻ, hội kéo chữ là cơ hội để học cách phối hợp, học tinh thần đồng đội và hiểu về văn hóa chữ Hán trong đời sống của cha ông. Với du khách, xem hội kéo chữ là cơ hội để chứng kiến một nét văn hóa dân gian còn sống động, nơi những chữ nghĩa cổ xưa vẫn được viết lên bằng chính thân người, ngay giữa sân hội tháng Ba. Du khách nên đứng ở vị trí cao để xem trọn đội hình xếp chữ, bởi từ trên cao, những chữ được xếp sẽ hiện ra rõ ràng và đẹp mắt nhất.

Hát chầu văn trong lễ hội

Hát chầu văn là loại hình nghệ thuật gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu, là phần không thể thiếu trong lễ hội Phủ Dầy, với những làn điệu ngọt ngào, da diết, kể lại câu chuyện về Thánh Mẫu Liễu Hạnh và các vị thánh trong hệ thống Tam phủ. Trong lễ hội, các buổi hát chầu văn diễn ra liên tục tại các phủ, với sự tham gia của các nghệ nhân hát chầu văn, các cung văn và các thanh đồng, trong không gian trang nghiêm của hậu cung và sân phủ. Tiếng đàn nguyệt, đàn tranh, trống, phách hòa cùng giọng hát của nghệ nhân tạo nên một không khí vừa linh thiêng vừa say đắm, khiến người nghe như được đưa vào một thế giới khác, thế giới của các vị thánh và của niềm tin dân gian. Nghi lễ Chầu văn của người Việt đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc của loại hình diễn xướng này. Trong lễ hội Phủ Dầy, hát chầu văn không chỉ là một hoạt động văn nghệ, mà còn là một phần của nghi lễ, là cách mà cộng đồng kể lại câu chuyện về Thánh Mẫu, là cầu nối giữa người sống và các vị thánh, giữa hiện tại và quá khứ. Với du khách, được nghe một buổi hát chầu văn trọn vẹn trong không gian của Phủ Tiên Hương hay Phủ Vân Cát là một trải nghiệm khó quên, là dịp để hiểu thêm về một loại hình nghệ thuật dân gian đã gắn bó với đời sống tinh thần của người Việt qua hàng trăm năm. Khi nghe hát chầu văn, du khách nên giữ thái độ trang nghiêm, không nói chuyện lớn tiếng và không chen lấn, bởi đây là một nghi lễ, không phải một buổi biểu diễn thông thường.

Rước thỉnh kinh và các nghi lễ khác

Bên cạnh lễ rước đuốc Long Đăng, hội kéo chữ và hát chầu văn, lễ hội Phủ Dầy còn có nhiều nghi lễ khác, trong đó có lễ rước thỉnh kinh, một nghi lễ trang trọng được tổ chức trong những ngày hội chính. Lễ rước thỉnh kinh là nghi lễ rước kinh sách từ chùa về phủ, với đoàn rước trong trang phục truyền thống, đi đầu là đội nhạc lễ với trống, chiêng, kèn, tiếp theo là các bậc cao niên trong làng, ban hội tế và đông đảo người dân cùng du khách đi theo sau. Nghi lễ này mang ý nghĩa cầu cho Phật pháp được lan tỏa, cho kinh sách được lưu truyền, cho mọi người được nghe lời Phật dạy và sống theo những điều thiện lành. Ngoài lễ rước thỉnh kinh, trong mười ngày hội còn diễn ra nhiều nghi lễ khác như lễ dâng hương, lễ tế Mẫu, lễ cầu an, lễ tạ, mỗi nghi lễ đều mang một ý nghĩa riêng, một thời khắc riêng trong nhịp điệu của lễ hội. Các nghi lễ được cử hành theo lệ cổ, với đầy đủ các bước, từ dâng hương, đọc văn tế cho tới phần tế lễ chính, với sự tham gia của ban tế lễ, các bậc cao niên và đông đảo người dân. Với du khách, được chứng kiến các nghi lễ này là cơ hội để hiểu thêm về cách mà một cộng đồng gìn giữ tín ngưỡng của mình, không bằng bia đá hay sách vở, mà bằng những nghi lễ được lặp lại đều đặn qua từng năm, qua từng thế hệ, ngay trong chính không gian của quần thể di tích quê hương.

Ý nghĩa của lễ hội với cộng đồng

Với người dân Vụ Bản, lễ hội Phủ Dầy trước hết là dịp để tưởng niệm công đức của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, để bày tỏ lòng biết ơn đối với người Mẹ đã che chở cho cả vùng quê qua bao thế hệ. Nhưng ý nghĩa của lễ hội còn sâu xa hơn một lời tưởng niệm. Đây là dịp để cả cộng đồng cùng nhau sum họp, người đi làm ăn xa trở về quê, bà con họ hàng gặp gỡ nhau sau một năm bận rộn, cùng nhau chuẩn bị lễ vật và cùng nhau dự hội. Lễ hội cũng là lúc các gia đình cầu bình an cho người thân, cầu sức khỏe cho cha mẹ, cầu lộc cho công việc làm ăn và cầu duyên cho con cái, tất cả đều được gửi gắm vào sự che chở của Thánh Mẫu. Ngoài ra, lễ hội còn nhắc nhở mọi người về trách nhiệm giữ gìn di sản, giữ gìn những nghi thức mà cha ông đã truyền lại, và giữ gìn không gian quần thể di tích Phủ Dầy, bởi chính không gian ấy là một phần làm nên giá trị của lễ hội. Với thế hệ trẻ, lễ hội là một bài học sống động về nguồn cội, về tín ngưỡng dân gian và về tình làng nghĩa xóm, những giá trị mà không sách vở nào dạy được đầy đủ bằng một lần trực tiếp về dự hội. Lễ hội Phủ Dầy còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, khi người dân cùng nhau lo việc chung, cùng nhau đóng góp công sức và tiền của cho ngày hội, cùng nhau giữ gìn những nghi thức mà cha ông đã truyền lại qua nhiều thế hệ.

Đi lễ vào thời gian nào là hợp lý

Nếu muốn xem trọn lễ hội, du khách nên đến Phủ Dầy từ ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch, ngày chính kỵ của Thánh Mẫu, để kịp dự lễ tế Mẫu vào buổi sáng và cảm nhận không khí trang nghiêm của ngày lễ quan trọng nhất. Buổi tối mùng 5 là thời điểm diễn ra lễ rước đuốc Long Đăng, một trong những nghi lễ đẹp nhất của lễ hội, vì vậy du khách nên sắp xếp ở lại tới tối mùng 5, có mặt ở Phủ Tiên Hương từ chiều để chọn được vị trí xem thuận lợi. Vì lễ hội tính theo âm lịch, ngày dương lịch sẽ thay đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 4 dương lịch, nên du khách cần tra cứu lịch âm của năm đó trước khi lên kế hoạch. Ngoài mười ngày lễ hội chính, du khách cũng có thể đến Phủ Dầy vào bất cứ thời điểm nào trong năm để dâng hương và tìm hiểu về tín ngưỡng thờ Mẫu, bởi quần thể di tích mở cửa đón khách quanh năm, chỉ là không khí sẽ trầm lắng hơn nhiều so với những ngày hội. Vào những ngày lễ hội, lượng người đổ về Phủ Dầy rất đông, các tuyến đường vào quần thể di tích có thể ùn tắc, vì vậy nên đi sớm, sắp xếp thời gian dư dả và chuẩn bị tinh thần cho việc chờ đợi. Những ai không sắp xếp được đúng mười ngày lễ hội vẫn có thể ghé thăm Phủ Dầy vào ngày thường, dạo quanh quần thể di tích, nghe người dân kể chuyện về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, cũng là một trải nghiệm đáng nhớ.

Đường đi tới Phủ Dầy

Quần thể khu di tích Phủ Dầy nằm tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, cách trung tâm thành phố Nam Định cũ khoảng mười cây số về phía Tây, thuận tiện cho du khách đi từ Hà Nội về trong ngày. Từ Hà Nội, du khách đi theo quốc lộ 21B hoặc cao tốc về hướng Nam Định, tới khu vực Vụ Bản thì rẽ vào đường dẫn tới quần thể Phủ Dầy, có biển chỉ dẫn rõ ràng dọc đường. Đi bằng xe máy là cách được nhiều người lựa chọn vì chủ động về giờ giấc, có thể dừng lại chụp ảnh dọc đường và ghé thăm các điểm đến khác trên đường đi, nhưng cần lưu ý đi chậm khi vào khu vực đông người trong dịp lễ hội. Du khách đi bằng ô tô cũng thuận tiện, có bãi đậu xe gần khu vực di tích trong dịp lễ hội, nhưng nên đến sớm để có chỗ đậu tốt. Vì lịch trình xe khách và xe buýt có thể thay đổi theo từng thời điểm, du khách nên kiểm tra lại giờ chạy trước khi đi, và nên xuất phát sớm để kịp dự lễ buổi sáng. Nếu muốn xem trọn lễ hội trong nhiều ngày, du khách nên đặt chỗ nghỉ ở thành phố Nam Định cũ hoặc khu vực Vụ Bản từ trước, bởi các nhà nghỉ ở đây thường kín phòng trong dịp lễ hội, và việc tìm chỗ nghỉ vào phút chót sẽ rất khó khăn. Một lưu ý nhỏ cho du khách: từ năm 2025, tỉnh Nam Định đã hợp nhất vào tỉnh Ninh Bình, vì vậy trên một số bản đồ và giấy tờ mới, địa danh có thể ghi theo tên hành chính mới là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, nhưng người dân địa phương vẫn quen gọi là Phủ Dầy Nam Định.

Ăn gì và chơi gì quanh Vụ Bản trong dịp lễ hội

Về dự lễ hội Phủ Dầy tháng Ba, du khách đừng bỏ qua ẩm thực của vùng đất Nam Định, với nhiều món ăn dân dã mang hương vị riêng của đồng bằng sông Hồng. Phở bò Nam Định là món ăn nổi tiếng nhất của vùng, với nước dùng đậm đà, thịt bò mềm và bánh phở dai, được nhiều người dân và du khách lựa chọn cho bữa sáng trước khi vào lễ hội. Bên cạnh đó còn có bánh gai, bánh đậu xanh, kẹo lạc và nhiều món quà quê khác được bày bán quanh khu vực lễ hội, mang hương vị giản dị mà khó quên của quê hương. Về điểm tham quan, ngoài quần thể Phủ Dầy, du khách có thể ghé thăm chùa Keo Hành Thiện, đền Trần Nam Định, hay dạo quanh thành phố Nam Định cũ để tìm hiểu về lịch sử và văn hóa của vùng đất này. Khu vực quanh Vụ Bản còn có nhiều di tích và danh thắng khác, thích hợp cho một chuyến đi kết hợp lễ hội với khám phá văn hóa và lịch sử. Với những ai thích không gian mở, những cánh đồng lúa quanh Vụ Bản vào tháng Ba âm lịch, khi lúa đang thì con gái xanh mướt, là nơi ngắm cảnh, dạo bộ và chụp ảnh rất đẹp. Kết hợp lễ hội với những điểm đến này, chuyến đi Phủ Dầy sẽ không chỉ là một lần đi lễ, mà còn là một hành trình khám phá trọn vẹn về thiên nhiên, lịch sử và ẩm thực của vùng đất Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình.

Những lưu ý khi hành hương về Phủ Dầy

Khi về dự lễ hội Phủ Dầy, du khách nên ăn mặc lịch sự, kín đáo, giữ thái độ trang nghiêm trong khu vực thờ tự và khu vực làm lễ, không nói lớn tiếng và không chen lấn khi đông người. Lúc đoàn rước đi qua, du khách nên đứng gọn vào hai bên đường, nhường lối cho đoàn rước và cho ban tế lễ, không chạy theo sát đoàn gây mất trật tự. Việc chụp ảnh và quay phim trong lễ hội nhìn chung được chào đón, nhưng khi chụp cận cảnh người đang làm lễ hay chụp bên trong khu vực thờ tự, du khách nên hỏi ý kiến trước và tránh dùng đèn chớp làm ảnh hưởng tới buổi lễ. Thời tiết tháng Ba âm lịch ở miền Bắc thường ấm dần nhưng vẫn có thể có mưa phùn, vì vậy du khách nên mang theo ô hoặc áo mưa nhẹ, giày thoải mái vì phải đi bộ nhiều giữa các phủ, đền, chùa trong quần thể di tích. Du khách cũng nên giữ gìn vệ sinh chung, không xả rác trong khuôn viên di tích, không hái cây hay làm hỏng cảnh quan, bởi chính không gian ấy là một phần làm nên giá trị của lễ hội. Về tiền bạc và đồ đạc cá nhân, những ngày lễ hội đông người nên du khách cần giữ cẩn thận, tránh mang theo quá nhiều tiền mặt và đồ quý giá không cần thiết. Cuối cùng, du khách nên tôn trọng các nghi thức và phong tục của địa phương, không tự ý chạm vào lễ vật hay đồ thờ, và nếu chưa hiểu một nghi thức nào thì có thể hỏi người dân xung quanh, bởi người dân Vụ Bản vốn hiếu khách và sẵn lòng giải thích cho khách phương xa về lễ hội của quê hương mình.

Những câu hỏi thường gặp

Lễ hội diễn ra khi nào trong năm? Lễ hội diễn ra từ ngày mùng 1 đến ngày mùng 10 tháng Ba âm lịch hằng năm, với các hoạt động chính tập trung từ ngày mùng 3 đến ngày mùng 8 tháng Ba. Ngày quan trọng nhất là mùng 3 tháng Ba, ngày chính kỵ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Vì lễ hội tính theo âm lịch nên ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng 4 dương lịch. Năm 2026, lễ hội diễn ra từ ngày 19 đến ngày 24 tháng 4, khai mạc vào tối ngày 19 tháng 4.

Lễ hội Phủ Dầy thờ ai? Lễ hội thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, vị Mẫu cai quản Thiên phủ trong hệ thống thờ Mẫu Tam phủ. Theo truyền thuyết, Mẫu Liễu Hạnh giáng trần, sống giữa con người, giúp đỡ người nghèo khó, rồi hóa về trời vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch năm 1577. Lễ hội được tổ chức để tưởng niệm công đức của Thánh Mẫu và là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.

Lễ rước đuốc Long Đăng diễn ra khi nào? Lễ rước đuốc Long Đăng được tổ chức vào tối mùng 5 tháng Ba âm lịch tại Phủ Tiên Hương, với hàng trăm ngọn đuốc được thắp sáng, diễu hành qua các tuyến đường trong quần thể di tích. Năm 2026, lễ rước đuốc được bố trí vào tối ngày 21 tháng 4, tức mùng 5 tháng Ba âm lịch. Du khách muốn xem lễ rước đuốc nên đến Phủ Tiên Hương từ chiều mùng 5 để chọn vị trí đứng dọc tuyến rước từ sớm.

Quần thể Phủ Dầy gồm những di tích nào? Quần thể khu di tích Phủ Dầy gồm hơn hai mươi đền, đình, chùa, lăng, miếu, phủ, trong đó trung tâm là ba di tích đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu. Phủ Tiên Hương là phủ chính, nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng nhất. Phủ Vân Cát gắn với lần giáng trần thứ ba của Mẫu tại làng Vân Cát. Lăng Mẫu là nơi an nghỉ của Thánh Mẫu, điểm đến trang nghiêm nhất trong quần thể.

Lễ hội Phủ Dầy có gì đặc biệt so với các lễ hội khác? Lễ hội Phủ Dầy là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, với các nghi lễ độc đáo như lễ rước đuốc Long Đăng, hội kéo chữ và nghệ thuật hát chầu văn. Lễ hội đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3084/QĐ-BVHTTDL ngày 9 tháng 9 năm 2013, còn Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Đây là một trong những lễ hội tín ngưỡng lớn nhất của người Việt, thu hút hàng vạn người về hành hương mỗi năm.

Về dự lễ hội Phủ Dầy có mất vé vào cửa không? Quần thể khu di tích Phủ Dầy mở cửa đón khách thập phương quanh năm, không thu vé vào cửa trong dịp lễ hội. Du khách chỉ cần tự lo chi phí đi lại, ăn ở và mua sắm trong chuyến đi. Khi vào khu vực thờ tự và khu vực làm lễ, du khách nên ăn mặc lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức, bởi đây là nơi diễn ra nghi lễ thiêng liêng của cả cộng đồng, không phải một điểm vui chơi thu phí.

Xem thêm các lễ hội và điểm đến Việt Nam tại trang Du lịch – Lễ hội của web Phật Pháp Online: truyenthuaphatphap.online/dulich-lehoi

Bài viết này theo quan niệm dân gian — chỉ mang tính tham khảo. Nam Mô A Di Đà Phật.

Xem thêm: xin xăm Quan Âm cầu bình an — https://truyenthuaphatphap.online/?xem=xinxam