🗺️ Lễ hội chùa Hương tháng Giêng: đi lễ đầu năm cầu an

Lễ hội chùa Hương tháng Giêng là lễ hội hành hương lớn nhất đầu năm của người Việt, khai hội vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch và kéo dài tới hết tháng 3 âm lịch tại quần thể Hương Sơn, xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội, cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km về phía tây nam. Đi lễ chùa Hương là đi thuyền trên dòng suối Yến trong veo, dừng ở đền Trình trình lễ, ghé chùa Thiên Trù rồi leo núi hoặc đi cáp treo lên động Hương Tích, nơi được gọi là Nam thiên đệ nhất động. Người đi lễ cầu an cho cả gia đình, cầu sức khỏe cho cha mẹ, cầu công việc thuận lợi trong năm mới, rồi xin một nhành lộc đầu xuân mang về nhà theo quan niệm dân gian. Bài viết này hướng dẫn đầy đủ thời gian, hành trình, lịch sử, truyền thuyết và kinh nghiệm đi lễ để thí chủ có một chuyến đi trọn vẹn.

Tóm tắt nhanh cho thí chủ bận rộn: lễ hội chùa Hương tháng Giêng khai hội mùng 6 tháng Giêng âm lịch, kéo dài tới hết tháng 3 âm lịch; điểm đến chính là động Hương Tích trong núi Hương Sơn, xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội; hành trình đi thuyền trên suối Yến khoảng 45 phút tới một giờ, qua đền Trình rồi lên chùa Thiên Trù, sau đó leo bộ hoặc đi cáp treo lên động; người đi lễ cầu an, cầu may đầu năm và mang về nhành lộc; đông nhất từ rằm tháng Giêng tới 18 tháng 2 âm lịch, nên đi sớm trong ngày và chọn ngày thường trong tuần để tránh chen lấn; kiểm tra giá vé hiện hành trước khi đi vì giá vé có thể thay đổi theo từng mùa lễ hội.

Lễ hội chùa Hương diễn ra khi nào

Lễ khai hội chùa Hương diễn ra vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm, mở đầu cho mùa lễ hội kéo dài tới hết tháng 3 âm lịch. Theo lệ làng, mùng 6 tháng Giêng vốn là ngày mở cửa rừng của người dân địa phương, sau này trở thành ngày mở cửa chùa, tức ngày khai sơn, rồi thành ngày khai hội chính thức. Trong suốt ba tháng ấy, dòng người hành hương từ khắp nơi đổ về Hương Sơn không ngớt, đông nhất là từ rằm tháng Giêng tới khoảng 18 tháng 2 âm lịch. Ngày 19 tháng 2 âm lịch là ngày vía đức Quan Âm Nam Hải, nên những ngày quanh đó cũng rất đông người về lễ. Những ngày cuối tuần, ngày rằm và mùng một thường đông hơn ngày thường rất nhiều, thuyền trên suối Yến nối nhau thành hàng dài. Ai thích không khí lễ hội náo nhiệt thì nên đi vào những ngày cao điểm, còn ai muốn lễ bái thong thả thì nên chọn ngày thường trong tuần, đi từ sáng sớm. Vì ngày lễ tính theo âm lịch nên ngày dương lịch đổi theo từng năm, thí chủ nên xem lịch âm trước khi sắp xếp chuyến đi.

Quần thể Hương Sơn ở đâu và đi bằng đường nào

Quần thể Hương Sơn nằm ở xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội, bên bờ phải sông Đáy, cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km về phía tây nam. Đây không phải là một ngôi chùa đơn lẻ mà là một quần thể gồm hàng chục ngôi chùa, đền, am và hang động nằm rải rác trong một thung lũng được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi và rừng cây. Quần thể được chia thành bốn khu chính là khu Hương Thiên, khu Thanh Hương, khu Long Vân và khu Tuyết Sơn, trong đó khu Hương Thiên là trung tâm, gồm động Hương Tích, chùa Thiên Trù, đền Trình, chùa Giải Oan, đền Cửa Võng, chùa Tiên Sơn, chùa Hinh Bồng và động Đại Binh. Năm 2017, quần thể Hương Sơn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Đi từ Hà Nội, thí chủ có thể đi xe khách hoặc xe buýt tới bến xe Hương Sơn rồi đi tiếp ra bến đò suối Yến, còn gọi là bến Đục. Người đi xe máy hay ô tô riêng thì chạy theo hướng quốc lộ 21B về phía Mỹ Đức, đường khá dễ đi, nhưng vào mùa lễ hội xe cộ rất đông, nên đi sớm để có chỗ gửi xe gần bến đò.

Lịch sử quần thể Hương Sơn

Lịch sử quần thể Hương Sơn bắt đầu từ rất sớm, gắn liền với tín ngưỡng thờ Phật và thờ Mẫu của người Việt. Theo các tài liệu cổ, việc phát hiện ra động Hương Tích gắn liền với công lao khai sơn của thiền sư Trần Đạo Viên Quang, thuộc dòng Thiền Lâm Tế, vào cuối thế kỷ 17, khoảng năm 1686 đến 1687, dưới thời vua Lê Hy Tông, niên hiệu Chính Hòa. Trước đó, vào thời vua Lê Thánh Tông, khoảng thế kỷ 15, chùa Thiên Trù đã được xây dựng trên núi Lão, trở thành ngôi chùa chính của quần thể, còn gọi là chùa Ngoài hay chùa Trò. Ba nhà sư thời Lê Thánh Tông được ghi lại là đã chống tích trượng tới Hương Sơn tu hành, ban ngày vào động Hương Tích lễ tụng và tọa thiền, tối lại ra khu vực Thiên Trù nghỉ ngơi. Tới tháng 3 năm Canh Dần, tức năm 1770, chúa Trịnh Sâm trong chuyến tuần du tới Trấn Sơn Nam đã dừng chân tại động Hương Tích và đề bút khắc lên vách đá năm chữ Nam thiên đệ nhất động, nghĩa là động đẹp nhất trời Nam.

Mãi tới năm 1896, niên hiệu Thành Thái thứ tám, lễ hội chùa Hương mới chính thức trở thành khuôn phép và định kỳ hằng năm, bắt đầu từ ngày khai sơn mùng 6 tháng Giêng của làng Yến Vỹ. Từ đó tới nay, lễ hội được tổ chức đều đặn mỗi năm và ngày càng thu hút đông đảo người hành hương từ khắp các vùng miền. Qua nhiều thế kỷ, quần thể Hương Sơn được xây dựng, trùng tu và mở rộng qua từng triều đại, mỗi thời để lại một dấu ấn kiến trúc riêng. Nhà Tam Bảo của chùa Thiên Trù được ghi nhận xây dựng và hoàn thành vào năm 1989, cho thấy công trình này vẫn được chăm sóc và trùng tu liên tục cho tới ngày nay. Các đền, chùa, am trong quần thể nằm rải rác trên các sườn núi và trong các hang động, tạo thành một không gian tâm linh vừa linh thiêng vừa gắn bó mật thiết với thiên nhiên. Ngày nay, quần thể vẫn giữ được nét cổ kính của mình, dù đã có thêm hệ thống cáp treo và những công trình phụ trợ phục vụ du khách.

Truyền thuyết công chúa Diệu Thiện

Theo truyền thuyết, động Hương Tích gắn liền với công chúa Diệu Thiện, người đã tu hành tại nơi đây và hiện thân thành Quán Thế Âm Bồ Tát. Câu chuyện được người dân vùng Hương Sơn kể lại qua nhiều thế hệ, mỗi người kể một khác đôi chút, nhưng đều chung một ý chính. Theo truyền thuyết, Diệu Thiện là công chúa thứ ba, con vua Diệu Trang Vương, được gọi là Bà Chúa Ba. Khi đến tuổi trưởng thành, vua cha muốn nàng lấy chồng để chọn người tài giỏi truyền ngôi, nhưng Diệu Thiện một lòng hướng Phật, chỉ thích xuất gia học đạo nên đã từ chối. Vua cha nổi giận, giam cầm và đày đọa nàng, bắt nàng làm việc nặng nhọc suốt ngày đêm, nhưng nàng vẫn một mực giữ chí tu hành. Sau nhiều thử thách, nàng vượt biển tới động Hương Tích ở Đại Việt để tu hành. Theo truyền thuyết, chính đức Phật đã chỉ đường cho nàng vào động Hương Tích tu, và sau chín năm tu hành, nàng đắc đạo, hóa thành Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, cứu khổ cứu nạn cho chúng sinh.

Cần phân biệt rõ đâu là truyền thuyết, đâu là sử liệu. Truyền thuyết là câu chuyện dân gian truyền lại, không phải ghi chép lịch sử có niên đại xác thực, nhưng chính những câu chuyện ấy đã làm nên sức sống của lễ hội, khiến chùa Hương không chỉ là một điểm đến mà còn là một miền ký ức tâm linh của người Việt. Có một phiên bản khác của truyền thuyết kể rằng Diệu Thiện tu hành ở núi Hồng Lĩnh, nơi có chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh, và hai vùng đất cùng lưu giữ câu chuyện về nàng, mỗi nơi một cách kể riêng. Điều này không làm giảm giá trị của truyền thuyết mà còn cho thấy hình tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay đã ăn sâu vào đời sống tín ngưỡng của người Việt ở nhiều vùng miền. Ở Hương Sơn, dấu tích của truyền thuyết còn hiện hữu qua chùa Giải Oan, nơi tương truyền Diệu Thiện đã tẩy sạch oan khiên trước khi vào động tu hành, và qua giếng nước trong vắt trước chùa.

Hành trình trên suối Yến

Hành trình đi lễ chùa Hương bắt đầu từ bến đò suối Yến, còn gọi là bến Đục, nơi những chiếc thuyền nan chở khách xuôi theo dòng suối trong veo giữa hai bên núi đá vôi và những hàng cây xanh. Suối Yến là con đường thủy duy nhất dẫn vào chùa Hương, dài khoảng 3 đến 4 km, đi thuyền mất khoảng 45 phút tới một giờ tùy vào lượng khách và tốc độ chèo. Ngồi trên thuyền, thí chủ sẽ thấy hai bên bờ là núi đá vôi trùng điệp, có đoạn núi soi bóng xuống mặt nước trong như gương, có đoạn cây cối rậm rạp phủ kín sườn núi. Người chèo đò thường chỉ cho khách những ngọn núi có hình dáng lạ như núi Đổi Chèo, núi Voi Phục, núi Mâm Xôi, và kể những câu chuyện dân gian gắn với từng ngọn núi ấy. Thuyền đi qua cầu Hội, cây cầu bắc ngang suối Yến, là một trong những điểm chụp ảnh được nhiều người yêu thích. Càng đi sâu vào trong, không gian càng tĩnh lặng, tiếng ồn ào ở bến đò dần lùi lại phía sau, chỉ còn tiếng mái chèo khua nước và tiếng chim hót trên núi.

Đền Trình, điểm dừng đầu tiên

Đền Trình, còn gọi là Ngũ Nhạc Linh Từ hay đền Thượng Quan, nằm cách bến Đục khoảng 500 m, là ngôi đền đầu tiên trên hành trình hành hương. Đền nằm nép mình bên dòng suối Yến trong xanh, là nơi người đi lễ dừng lại trình lễ trước khi vào chùa chính. Theo lệ cũ, khách hành hương phải ghé đền Trình để trình báo với các vị thần cai quản núi rừng rằng mình đã tới đất Phật, xin phép được vào lễ, rồi mới tiếp tục hành trình. Ngôi đền tuy nhỏ nhưng cổ kính, nằm giữa cây cối xanh tốt, không khí trang nghiêm và tĩnh lặng. Người đi lễ thường thắp một nén hương, khấn vái ngắn gọn, xin cho chuyến đi được thuận lợi, bình an, rồi mới lên thuyền đi tiếp. Vào ngày khai hội mùng 6 tháng Giêng, sân đền Trình là nơi diễn ra múa rồng, đoàn rồng uốn lượn trên sân đền rồi xuống thuyền bơi trên dòng suối Yến, mở đầu cho ba tháng lễ hội. Thí chủ nên dành khoảng mười lăm phút ở đền Trình, thắp hương, ngắm cảnh suối Yến từ sân đền, rồi mới lên thuyền đi tiếp tới bến Thiên Trù.

Chùa Thiên Trù, chùa Ngoài giữa núi rừng

Từ đền Trình, thuyền tiếp tục đưa khách tới bến chùa Thiên Trù, còn gọi là chùa Ngoài hay chùa Trò, nằm dưới chân núi. Chùa Thiên Trù, nghĩa là bếp nhà Trời, là ngôi chùa chính của quần thể, được xây dựng từ thời vua Lê Thánh Tông, khoảng thế kỷ 15, tọa lạc trên núi Lão. Chùa nằm ở trung tâm của quần thể danh thắng, là nơi tập trung đông đảo khách hành hương nhất sau động Hương Tích. Kiến trúc chùa Thiên Trù mang nét cổ kính với những mái ngói cong vút, những cột gỗ lim đã nhuốm màu thời gian, và sân chùa rộng rãi có thể chứa hàng trăm người cùng lúc. Nhà Tam Bảo của chùa được xây dựng và hoàn thành vào năm 1989, là nơi thờ Phật chính, hương khói quanh năm không ngớt. Quanh chùa có nhiều cây cổ thụ, trong đó có những cây gạo cổ thụ tới mùa hoa nở đỏ rực cả một góc sân chùa. Từ sân chùa Thiên Trù, thí chủ có thể nhìn thấy núi Hương Tích sừng sững phía trước, là đích đến tiếp theo của hành trình. Từ chùa Thiên Trù, thí chủ có hai lựa chọn để lên động Hương Tích là leo bộ theo bậc đá hoặc đi cáp treo.

Chùa Giải Oan và đền Cửa Võng

Trên đường từ chùa Thiên Trù lên động Hương Tích, thí chủ sẽ đi qua chùa Giải Oan và đền Cửa Võng, hai điểm dừng quan trọng của tuyến Hương Tích. Chùa Giải Oan nằm trên sườn núi Long Tuyền, cách động Hương Tích khoảng 2,5 km, là nơi tương truyền công chúa Diệu Thiện đã dừng chân tẩy sạch oan khiên trước khi vào động tu hành. Trước chùa có giếng Long Tuyền, còn gọi là giếng Giải Oan, nước trong vắt, tương truyền có thể gột rửa muộn phiền. Nhiều người đi lễ tới đây thường rửa tay, rửa mặt bằng nước giếng với mong muốn rũ bỏ những điều không may của năm cũ theo quan niệm dân gian, rồi mới tiếp tục lên động. Đền Cửa Võng, còn gọi là đền Vân Song, nằm trên đường lên động Hương Tích, là nơi thờ Thượng Ngàn Vân Hương Công Chúa Lê Mại Thánh Mẫu, vị Chúa Rừng trong tín ngưỡng dân gian. Tuyến Hương Tích đầy đủ theo thứ tự là đền Trình, chùa Thiên Trù, động Tiên Sơn, chùa Giải Oan, đền Trần Song, động Hương Tích và chùa Hinh Bồng. Ngoài tuyến Hương Tích, quần thể Hương Sơn còn có tuyến Tuyết Sơn và tuyến Long Vân, nhưng đi hết cả ba tuyến phải mất tới ba ngày.

Động Hương Tích, Nam thiên đệ nhất động

Động Hương Tích là điểm đến quan trọng nhất và linh thiêng nhất trong quần thể Hương Sơn, là đích đến của mọi chuyến hành hương về chùa Hương. Động là một hang đá tự nhiên rộng lớn, được người xưa gọi là Nam thiên đệ nhất động, nghĩa là động đẹp nhất trời Nam. Năm chữ này do chúa Trịnh Sâm đề bút khắc lên vách đá vào năm 1770, và tới nay vẫn còn lưu lại trong động. Bên trong động, nhũ đá rủ xuống thành đủ hình dáng, người đi lễ thường chạm tay vào nhũ đá hình cây vàng, cây bạc để cầu may mắn theo quan niệm dân gian. Ánh sáng từ cửa hang rọi vào tạo nên khung cảnh vừa linh thiêng vừa nên thơ, khiến ai cũng muốn nán lại thật lâu. Trong động có nhiều pho tượng Phật được bài trí tinh xảo, hương khói nghi ngút, tiếng chuông mõ vang vọng trong lòng hang đá tạo nên một không gian rất khác so với bên ngoài. Đứng trong động nhìn ra, thí chủ sẽ thấy cả một vùng núi non trùng điệp trải dài trước mắt, mây trôi lững lờ dưới chân núi, cảm giác như đang đứng giữa chốn bồng lai.

Đi lễ trong động Hương Tích, thí chủ nên giữ trật tự, đi theo dòng người, không chen lấn xô đẩy vì lòng động có những đoạn chật hẹp và bậc đá trơn trượt. Lễ vật dâng trong động nên đơn giản, chủ yếu là hương, hoa, quả, không nên mang đồ lễ cồng kềnh vào trong hang. Người đi lễ thường khấn Phật Bà Quan Âm, cầu an cho gia đình, cầu sức khỏe cho cha mẹ, cầu cho con cái học hành tấn tới, bởi động Hương Tích là nơi thờ Phật Bà Quan Âm, hiện thân của lòng từ bi cứu khổ cứu nạn. Sau khi lễ xong, nhiều người xin một nhành lộc đầu xuân mang về nhà, với mong muốn mang theo may mắn và bình an cho cả năm theo quan niệm dân gian. Lộc ở đây là lộc của đất trời mùa xuân, không phải lộc của sự tranh giành, nên người đi lễ thường xin lộc một cách nhẹ nhàng, không chen lấn hay bẻ cành bừa bãi. Từ động Hương Tích đi xuống, thí chủ có thể ghé chùa Hinh Bồng, điểm cuối của tuyến Hương Tích, rồi quay về chùa Thiên Trù để đi thuyền trở ra bến Đục.

Đi cáp treo hay leo bộ lên động

Từ chùa Thiên Trù lên động Hương Tích, thí chủ có hai lựa chọn là leo bộ theo bậc đá hoặc đi cáp treo. Đường leo bộ dài khoảng 2 km đường núi, có những đoạn bậc đá khá dốc, đi mất khoảng một giờ nếu đi thong thả và nghỉ chân dọc đường. Leo bộ là lựa chọn của những ai thích vận động, muốn ngắm cảnh núi rừng dọc đường và cảm nhận trọn vẹn ý nghĩa của một chuyến hành hương, bởi người xưa đi lễ chùa Hương đều leo bộ, không có cáp treo. Dọc đường leo có nhiều điểm nghỉ chân, có hàng quán bán nước và đồ ăn nhẹ, nên thí chủ không cần lo lắng quá về sức lực, chỉ cần đi chậm rãi, nghỉ khi mệt, và mang theo đủ nước uống. Tuy nhiên, đường leo có những đoạn bậc đá trơn trượt, nhất là vào những ngày mưa phùn hoặc sương mù buổi sáng, nên thí chủ cần đi giày thể thao đế mềm, bám tốt, tránh đi giày cao gót hay dép trơn. Người già, trẻ nhỏ và người có bệnh về tim mạch hay xương khớp nên cân nhắc kỹ trước khi leo bộ.

Cáp treo là lựa chọn phù hợp cho người già, trẻ nhỏ, người sức khỏe yếu và những ai muốn tiết kiệm thời gian để kịp đi nhiều điểm trong ngày. Tuyến cáp treo đưa khách từ khu vực chùa Thiên Trù lên gần động Hương Tích chỉ trong vài phút, ngồi trong cabin thí chủ có thể ngắm toàn cảnh quần thể Hương Sơn từ trên cao, núi non trùng điệp, suối Yến uốn lượn phía dưới, rất đẹp và đáng nhớ. Giá vé cáp treo có thể thay đổi theo từng mùa lễ hội và từng năm, nên thí chủ cần kiểm tra giá vé hiện hành tại quầy vé trước khi mua, đừng tin vào giá vé của những năm trước. Vé cáp treo có loại một chiều và loại khứ hồi, thí chủ nên mua vé khứ hồi nếu chắc chắn sẽ đi cáp treo cả lúc lên và lúc xuống, sẽ tiện hơn là mua lẻ từng chiều. Vào giờ cao điểm, hàng chờ cáp treo cũng rất dài, nên dù đi cáp treo, thí chủ vẫn nên đi sớm. Một gợi ý hay là leo bộ lúc lên để ngắm cảnh, rồi đi cáp treo lúc xuống khi chân đã mỏi, vừa đỡ mệt vừa có thêm trải nghiệm ngắm cảnh từ trên cao.

Mùa hoa gạo và các mùa khác ở Hương Sơn

Tháng 3 âm lịch là thời điểm hoa gạo nở đỏ rực hai bên suối Yến, tạo nên một khung cảnh thơ mộng làm say lòng du khách. Những cây gạo cổ thụ dọc hai bên suối, lối vào chùa Thiên Trù và đường lên động Hương Tích đồng loạt bung nở, sắc đỏ rực rỡ nổi bật giữa nền xanh của núi rừng, khiến cả vùng Hương Sơn như được thắp sáng. Người ta vẫn nói hoa gạo thắp đèn tỏa sáng chùa Hương, bởi mỗi cây gạo nở hoa như một ngọn đuốc đỏ giữa trời xuân. Vào mùa hoa gạo, ngồi thuyền trên suối Yến, thí chủ sẽ thấy hoa gạo rơi lả tả xuống mặt nước, trôi theo dòng suối, một khung cảnh đẹp đến nao lòng mà chỉ có thể gặp vào cuối mùa lễ hội. Bởi vậy, nhiều người cố tình chọn đi lễ chùa Hương vào cuối tháng 3 âm lịch, khi lễ hội đã vãn người nhưng hoa gạo đang nở rộ nhất, vừa lễ bái thong thả vừa được ngắm hoa. Mùa thu, khoảng tháng 9 và tháng 10 âm lịch, suối Yến lại có hoa súng nở hồng tím phủ mặt nước, cũng rất đẹp và lúc này lượng khách đã vãn, không khí tĩnh lặng.

Đi lễ chùa Hương cầu gì

Người đi lễ chùa Hương đầu năm thường cầu an cho cả gia đình, cầu sức khỏe cho cha mẹ, cầu công việc thuận lợi và con cái học hành tấn tới. Lời khấn ở chùa Hương giản dị, thành tâm là chính, không cần mâm cao cỗ đầy. Nhiều người sau khi lễ xong thường xin một nhành lộc đầu xuân mang về nhà, với mong muốn mang theo may mắn và bình an cho cả năm theo quan niệm dân gian. Lộc ở đây là lộc của đất trời mùa xuân, không phải lộc của sự tranh giành, nên người đi lễ thường xin lộc một cách nhẹ nhàng, không chen lấn hay bẻ cành bừa bãi. Ngoài cầu an, nhiều người còn tới chùa Hương để cầu duyên, cầu con, bởi tiếng linh của chốn này đã lan xa từ lâu. Dù cầu điều gì, điều quan trọng nhất vẫn là lòng thành, đi lễ với tâm an thì chuyến đi mới thực sự trọn vẹn. Người xưa dạy rằng đi lễ đầu năm là để gieo hạt lành cho cả năm, sống thiện lành thì vận trình tự nhiên thuận hơn theo quan niệm dân gian.

Ý nghĩa cầu an đầu năm ở chùa Hương không chỉ nằm ở lời khấn mà còn nằm ở chính hành trình hành hương. Cả một ngày dài đi thuyền, leo núi, lễ bái giữa thiên nhiên hùng vĩ khiến lòng người lắng xuống, tạm quên đi những lo toan của đời thường, đó chính là sự an mà người đi lễ tìm kiếm. Nhiều người sau chuyến đi chia sẻ rằng họ cảm thấy nhẹ nhõm và thanh thản hơn, như được tiếp thêm sức mạnh để bước vào một năm mới với nhiều thử thách. Cầu an vì thế không phải là cầu cho mọi chuyện đều thuận lợi một cách kỳ diệu, mà là cầu cho mình có đủ bình tĩnh và nghị lực để đối diện với những gì sẽ tới. Theo quan niệm dân gian, đi lễ đầu năm còn là dịp để cả gia đình sum họp, cùng nhau làm một việc ý nghĩa, gắn kết tình cảm sau những ngày Tết bận rộn. Bởi vậy, lễ hội chùa Hương tháng Giêng không chỉ là một lễ hội tôn giáo mà còn là một nét văn hóa gia đình, một dịp để người Việt nhắc nhau sống chậm lại và hướng về cội nguồn.

Kinh nghiệm đi lễ đầu năm

Đi lễ chùa Hương vào mùa lễ hội, thí chủ nên đi từ sáng sớm để tránh nắng gắt buổi trưa và tránh dòng người đông nhất vào buổi chiều. Giày thể thao đế mềm là lựa chọn tốt nhất vì hành trình có đoạn leo núi bằng bậc đá khá dốc, nhất là đường lên động Hương Tích. Tiền lẻ nên chuẩn bị sẵn để mua vé thuyền, vé cáp treo và công đức, tránh đổi tiền lẻ với giá cao ở khu vực bến đò. Lễ vật mang theo nên đơn giản, hương, hoa, quả, tránh mang đồ lễ cồng kềnh khó di chuyển trên thuyền và đường núi. Tháng Giêng trời còn se lạnh, nhất là buổi sáng trên suối Yến, nên mang thêm áo ấm. Người già và trẻ nhỏ có thể đi cáp treo thay cho leo bộ, nhưng vẫn cần người đi cùng đỡ tay ở những đoạn bậc đá trơn. Đi lễ theo đoàn nên thống nhất giờ tập trung và điểm hẹn, vì sóng điện thoại ở khu vực núi có lúc chập chờn. Ngoài ra, thí chủ nên mang theo nước uống, mũ nón, ô gấp đề phòng mưa phùn, túi nhỏ đeo trước ngực đựng tiền và điện thoại, cùng đồ ăn nhẹ để ăn dọc đường. Cuối cùng, xin thí chủ giữ gìn vệ sinh chung, không xả rác xuống suối Yến và không bẻ cành, hái lộc bừa bãi, để Hương Sơn mãi là chốn thanh tịnh cho những mùa lễ hội sau.

Người già, trẻ nhỏ và người đi lần đầu

Người già và trẻ nhỏ đi lễ chùa Hương cần được chuẩn bị kỹ hơn so với người trẻ khỏe, bởi hành trình có cả đi thuyền, leo núi và đi bộ nhiều giờ liền. Người già nên đi cáp treo thay cho leo bộ, mang theo thuốc men thường dùng, đi giày đế mềm chống trơn, và luôn có người thân đi cùng để đỡ tay ở những đoạn bậc đá dốc và trơn. Buổi sáng sớm trời se lạnh, người già nên mặc đủ ấm, nhất là khi ngồi thuyền trên suối Yến, gió sông thổi mạnh có thể khiến người già bị cảm lạnh. Trẻ nhỏ nên được người lớn bế hoặc dắt tay cẩn thận khi lên xuống thuyền, mặc áo phao theo hướng dẫn của người chèo đò, và không cho trẻ chạy nhảy tự do ở khu vực bến đò hay trên bậc đá. Thời gian đi lễ của người già và trẻ nhỏ nên rút ngắn lại, chỉ đi những điểm chính là đền Trình, chùa Thiên Trù và động Hương Tích, không nên cố đi thêm các tuyến xa như Tuyết Sơn hay Long Vân. Người đi lễ lần đầu nên đi cùng người đã từng đi hoặc đi theo đoàn có người dẫn đoàn, ghi lại thứ tự các điểm đến và đi theo đúng thứ tự ấy, khi leo núi thì đi theo dòng người và các biển chỉ dẫn, không tự ý rẽ vào những lối mòn không có biển báo.

Ăn gì ở Hương Sơn

Ẩm thực Hương Sơn là một phần thú vị của chuyến hành hương mà thí chủ không nên bỏ qua. Đặc sản nổi tiếng nhất ở đây là rau sắng, một loại rau rừng có vị ngọt thanh, thường được dùng để nấu canh hoặc xào, ăn kèm với cơm nóng rất ngon. Rau sắng khó trồng nên giá khá cao, nhưng thí chủ nên thử một lần cho biết, bởi đây là món ăn gắn liền với vùng đất Hương Sơn từ lâu đời. Bên cạnh rau sắng, chè củ mài và bánh củ mài cũng là những đặc sản nổi tiếng, được làm từ củ mài mọc trên núi, có vị dẻo, ngọt dịu và thanh mát, rất hợp để mua về làm quà cho người thân. Chè lam Phủ Quán là một loại bánh dẻo thơm quyện cùng vị cay nhẹ của gừng, cũng là món quà được nhiều người lựa chọn khi về từ chùa Hương. Mơ chùa Hương là loại quả nhỏ, màu vàng, có nơi có màu đỏ hồng, được trồng trên các sườn núi và thung lũng, ăn có vị chua ngọt, thường được làm thành rượu mơ Hương Tích nổi tiếng. Thịt dê núi cũng là một món ăn được nhiều thực khách yêu thích, chế biến thành nhiều món khác nhau, ăn kèm với rau rừng và cơm lam. Các quán ăn nằm dọc đường đi và ở khu vực bến đò, thí chủ nên chọn những quán đông khách địa phương hay ghé, hỏi giá trước khi gọi món.

Chỗ nghỉ quanh Hương Sơn

Đa số du khách đi lễ chùa Hương chỉ đi trong một ngày, xuất phát từ Hà Nội vào sáng sớm và trở về vào buổi chiều tối, nên không cần chỗ nghỉ qua đêm. Tuy nhiên, nếu thí chủ muốn đi hai ngày để khám phá thêm tuyến Tuyết Sơn và tuyến Long Vân, hoặc muốn ở lại để lễ bái thong thả vào sáng hôm sau, thì khu vực xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức có nhiều nhà nghỉ, homestay và khách sạn nhỏ phục vụ du khách có nhu cầu ở lại qua đêm. Các nhà nghỉ tập trung chủ yếu ở khu vực bến Yến và quanh bến đò suối Yến, gần với điểm xuất phát của hành trình, rất tiện cho việc đi lễ vào sáng sớm hôm sau. Một số địa chỉ được nhiều người nhắc tới là Khách sạn Công đoàn chùa Hương, khách sạn Hoa Nam và nhà nghỉ Vân Sơn, đều nằm trong khu vực xã Hương Sơn, có nhiều loại phòng với mức giá khác nhau cho du khách lựa chọn. Vào mùa lễ hội, lượng khách ở lại qua đêm tăng cao, nên thí chủ có ý định nghỉ lại thì nên đặt phòng trước, đặc biệt vào các ngày cuối tuần, ngày rằm và những ngày quanh ngày khai hội. Buổi tối ở Hương Sơn rất yên tĩnh, thí chủ ở lại qua đêm sẽ có dịp cảm nhận sự tĩnh lặng của núi rừng, nghe tiếng suối chảy và tiếng chuông chùa vọng lại từ xa.

Lịch trình gợi ý cho một ngày

Lịch trình một ngày đi lễ chùa Hương phù hợp cho đa số du khách bắt đầu từ rất sớm. Thí chủ nên xuất phát từ Hà Nội lúc 5 giờ hoặc 6 giờ sáng để tới bến đò suối Yến trước 7 giờ, gửi xe, mua vé và lên thuyền chuyến đầu tiên. Đi thuyền khoảng 45 phút tới một giờ, ghé đền Trình trình lễ khoảng mười lăm phút, rồi tiếp tục tới bến Thiên Trù. Từ 8 giờ tới 9 giờ, thí chủ lễ bái ở chùa Thiên Trù, nghỉ chân và ăn sáng nhẹ. Từ 9 giờ tới 11 giờ, thí chủ leo bộ hoặc đi cáp treo lên động Hương Tích, ghé chùa Giải Oan và đền Cửa Võng dọc đường, lễ bái trong động khoảng nửa giờ. Buổi trưa từ 11 giờ tới 13 giờ, thí chủ nghỉ ngơi và ăn trưa với đặc sản địa phương ở khu vực chùa Thiên Trù, mua quà lưu niệm và bánh củ mài về làm quà. Buổi chiều từ 13 giờ tới 15 giờ, thí chủ đi thuyền trở ra bến Đục, trên đường về có thể ngắm hoa gạo nếu đi vào tháng 3 âm lịch. Từ 15 giờ tới 17 giờ, thí chủ di chuyển về Hà Nội, kết thúc chuyến đi trong ngày. Nếu có hai ngày, ngày thứ hai thí chủ có thể đi tuyến Tuyết Sơn hoặc Long Vân, mỗi tuyến mất khoảng nửa ngày.

Câu hỏi thường gặp khi đi lễ chùa Hương

Nhiều thí chủ lần đầu đi lễ chùa Hương thường có chung những thắc mắc, và dưới đây là những câu trả lời ngắn gọn nhất. Đi lễ chùa Hương mất bao lâu, câu trả lời là một ngày cho tuyến Hương Tích, hai đến ba ngày nếu muốn đi hết cả ba tuyến Hương Tích, Tuyết Sơn và Long Vân. Đi lễ chùa Hương vào tháng nào đẹp nhất, câu trả lời là tháng Giêng và tháng 2 âm lịch cho không khí lễ hội, tháng 3 âm lịch cho mùa hoa gạo, và tháng 9, tháng 10 âm lịch cho sự yên tĩnh và hoa súng trên suối Yến. Người già và trẻ nhỏ có đi lễ chùa Hương được không, câu trả lời là có, nhưng nên đi cáp treo thay cho leo bộ, đi vào buổi sáng, rút ngắn hành trình và luôn có người thân đi cùng. Đi lễ chùa Hương cần chuẩn bị những gì, câu trả lời là giày thể thao đế mềm, áo ấm, nước uống, đồ ăn nhẹ, tiền lẻ, lễ vật đơn giản và sạc dự phòng cho điện thoại. Có cần đặt vé trước hay không, câu trả lời là vé thuyền và vé cáp treo thường mua trực tiếp tại quầy vé ở bến đò, nhưng vào mùa lễ hội thí chủ nên đi sớm để tránh xếp hàng lâu. Lễ hội chùa Hương tháng Giêng có gì đặc biệt, câu trả lời là lễ khai hội mùng 6 tháng Giêng với múa rồng ở sân đền Trình và trên suối Yến, cùng với không khí hành hương náo nhiệt nhất trong năm.

Sau chuyến đi lễ, nếu thí chủ muốn xin một quẻ xăm Quan Âm cho ngày mới, chùa mời thí chủ ghé công cụ Xin Xăm Quan Âm trên trang Mẹ và bé của web Phật Pháp Online, tại địa chỉ truyenthuaphatphap.online/me-be.html?xem=xinxam — công cụ miễn phí, gieo đúng bộ 100 quẻ xăm Quan Âm, đọc lời giải đầy đủ theo sách cổ, không cần đăng ký. Bài viết này theo quan niệm dân gian — chỉ mang tính tham khảo. Nam Mô A Di Đà Phật.