🌿 Hải Thượng Lãn Ông y đức: danh y cứu người

Hải Thượng Lãn Ông là ai

Hải Thượng Lãn Ông y đức là câu chuyện về danh y Lê Hữu Trác, người cả đời chữa bệnh cứu người và để lại cho đời sau một tấm gương sáng về đạo làm thầy thuốc. Ông sinh năm Giáp Thìn 1724 tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình nhiều đời khoa bảng. Cả cuộc đời ông gắn với hai chữ nhân thuật, coi nghề thuốc là nghề của lòng thương người, lấy việc cứu người làm nhiệm vụ, không mưu lợi, không kể công. Y đức của ông không chỉ nằm trong những trang sách ông viết ra, mà còn nằm trong từng việc làm hằng ngày, từ cách ông đối xử với người bệnh nghèo khó cho tới cách ông từ chối danh lợi nơi phủ chúa. Bài viết này kể lại cuộc đời, sự nghiệp và những bài học đạo đức của vị danh y, theo sách cổ ghi lại và theo truyền thuyết dân gian kể lại, để bạn đọc hôm nay cùng suy ngẫm.

Vì sao sau hơn hai trăm năm, cái tên Hải Thượng Lãn Ông vẫn được nhắc tới với lòng kính trọng trong mỗi gia đình Việt Nam. Vì sao nhiều con đường, trường học và cơ sở khám chữa bệnh mang tên ông. Vì sao vào năm 2023, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc đã vinh danh ông là danh nhân văn hóa. Câu trả lời nằm ở chỗ ông không chỉ giỏi nghề, mà còn giữ được một tấm lòng trong sạch giữa một thời buổi nhiều biến động. Ông chữa bệnh bằng cả tài năng và đức độ, xem tính mạng con người là điều quý giá nhất, xem việc học hỏi suốt đời là bổn phận của người thầy thuốc. Những điều ông răn dạy học trò trong bài Y huấn cách ngôn đến nay vẫn còn nguyên giá trị, vẫn được nhiều người làm nghề y lấy làm kim chỉ nam.

Trong bài viết này, bạn sẽ lần lượt đi qua tuổi thơ và con đường rời bỏ quan trường của Lê Hữu Trác, những năm tháng ông tự học thành thầy thuốc, cách ông hành nghề giữa làng quê, chín điều răn dạy trong Y huấn cách ngôn, tám chữ đức và tám tội cần tránh, chuyến vào phủ chúa Trịnh năm 1782, bộ sách đồ sộ ông để lại, cùng những câu chuyện y đức còn lưu truyền trong dân gian. Cuối bài là phần hỏi đáp và những bài học mà mỗi người chúng ta, dù làm nghề gì, cũng có thể học được từ cuộc đời của ông. Nội dung bài viết kể chuyện lịch sử và bài học đạo đức, chỉ mang tính tham khảo.

Tuổi thơ và con đường rời quan trường

Lê Hữu Trác sinh ra trong một gia đình nhiều đời khoa bảng, cha chú anh em đều học giỏi, đỗ đạt cao và làm quan lớn dưới triều vua Lê, chúa Trịnh. Theo sách cổ ghi lại, ngay từ nhỏ ông đã được học hành chu đáo, thông minh, ham đọc sách và có chí lớn. Con đường khoa cử và quan trường khi ấy mở rộng trước mắt một người trẻ xuất thân như ông. Thế nhưng cuộc đời ông lại rẽ sang một hướng khác, một hướng mà chính ông cũng không ngờ tới khi còn trẻ. Những biến động của thời cuộc, những đau thương mà chiến tranh mang lại, đã khiến ông dần chán nản với chốn quan trường và binh nghiệp.

Thuở trai trẻ, Lê Hữu Trác từng đi lính và chứng kiến cảnh chiến tranh tàn phá làng quê, mang lại bao đau thương cho người dân. Ông nhiều lần từ chối sự đề bạt, không muốn gắn đời mình với con đường binh nghiệp. Đến năm 1746, nhân dịp người anh ở Hương Sơn qua đời, ông viện cớ về nuôi mẹ già và cháu nhỏ thay anh để xin ra khỏi quân đội, thật sự bẻ tên cởi giáp và theo đuổi một chí hướng mới. Quyết định ấy không hề dễ dàng, bởi rời bỏ binh nghiệp và quan trường đồng nghĩa với việc từ bỏ con đường danh lợi mà gia đình và xã hội khi ấy coi trọng. Nhưng ông đã chọn con đường lặng lẽ hơn, con đường của người thầy thuốc, nơi ông có thể trực tiếp giúp đỡ những con người đau khổ quanh mình.

Theo sách cổ kể lại, chính những năm tháng ốm đau của bản thân đã đưa Lê Hữu Trác đến với nghề thuốc. Khi mang bệnh trong người, ông tìm đọc sách thuốc, tự tìm hiểu cách chữa trị, rồi dần dần say mê với kho tàng y học của tiền nhân. Từ việc chữa bệnh cho chính mình, ông mở rộng ra chữa bệnh cho người thân, cho bà con làng xóm, rồi nhận ra nghề thuốc chính là con đường mà mình muốn gắn bó suốt đời. Câu chuyện ấy cho thấy đôi khi một ngã rẽ trong đời lại bắt đầu từ chính nỗi đau của bản thân, và người biết biến nỗi đau ấy thành sự thấu hiểu với nỗi đau của người khác sẽ trở thành một thầy thuốc lớn.

Ông chọn sống ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, quê mẹ, nơi có Bầu Thượng, vùng đất gắn với tuổi thơ và những năm tháng ẩn dật của ông. Chính vì thế mà hiệu Hải Thượng Lãn Ông của ông có nghĩa là ông già lười ở Hải Thượng, ghép từ tên đất Hải Dương và phủ Thượng Hồng, cũng có thể bắt nguồn từ Bầu Thượng quê mẹ, nơi ông sống lâu nhất, từ năm 26 tuổi cho đến khi qua đời. Cái tên ấy nói lên một con người không ham danh lợi, thích sống thanh nhàn nơi núi rừng, hái thuốc chữa bệnh cứu người, xa lánh chốn phồn hoa. Giữa một thời buổi mà nhiều người chen nhau vào chốn quan trường, việc một người có tài chọn sống ẩn dật để làm nghề thuốc là điều khiến người đời sau càng thêm kính trọng.

Tự học thành thầy thuốc

Con đường học nghề thuốc của Lê Hữu Trác không trải qua trường lớp bài bản như ngày nay, mà chủ yếu là tự học, tự đọc sách, tự thực hành và tự rút kinh nghiệm qua từng người bệnh. Năm 1758, ông lên kinh thành Thăng Long nhằm trau dồi nghề nghiệp, mong tìm được thầy giỏi để theo học. Nhưng sau một thời gian tìm kiếm, ông không gặp được người thầy như ý, nên quay về quê, đóng cửa đọc sách, nghiên cứu y dược một cách nghiêm túc và bền bỉ. Quyết định quay về ấy cho thấy một tính cách rất đáng quý của ông, đó là không chạy theo hư danh, không học cho có, mà học cho thật, hiểu cho thật, để khi chữa bệnh cho người khác thì tay nghề phải vững vàng.

Những năm tháng tự học của ông gắn với núi rừng Hương Sơn, nơi ông vừa hái thuốc vừa đọc sách, vừa chữa bệnh cho bà con trong vùng. Ông đọc kỹ sách thuốc của tiền nhân, đối chiếu với thực tế chữa bệnh hằng ngày, ghi chép lại những gì mình quan sát được, những trường hợp chữa khỏi và cả những trường hợp chưa khỏi để tìm ra nguyên nhân. Cách học ấy tuy chậm mà chắc, vì mỗi kiến thức đều được kiểm chứng bằng thực tế, bằng chính bàn tay và con mắt của người thầy thuốc. Theo sách cổ ghi lại, ông không chỉ học sách vở mà còn học từ cây cỏ quanh làng, từ kinh nghiệm dân gian của những người đi rừng, những bà mụ trong làng, những người từng chữa bệnh bằng cây lá. Ông gom góp tri thức từ nhiều nguồn, chọn lọc cẩn thận, rồi hệ thống lại thành kiến thức của riêng mình.

Dần dần, tiếng tăm của ông lan xa khắp vùng. Người bệnh từ các làng lân cận tìm đến, học trò từ nhiều nơi đến xin học. Ông vừa chữa bệnh vừa dạy học trò, vừa nghiên cứu sách y học, vừa trao đổi lý luận với bạn bè cùng nghề. Ít năm sau, ông chính thức hành nghề thuốc, chữa bệnh, dạy học trò, nghiên cứu sách y học và biên soạn sách. Con đường từ một người tự học thành một danh y được cả nước biết đến không có bí quyết nào khác ngoài sự siêng năng, kiên trì và lòng ham học hỏi không ngừng. Ông từng răn dạy học trò rằng người thầy thuốc phải luôn trau dồi kiến thức, chịu khó học tập, bồi đắp hiểu biết thường xuyên và liên tục, thì mới hành nghề mà không dẫn đến sai sót trong chuyên môn. Lời răn ấy chính là bài học rút ra từ chính cuộc đời tự học của ông.

Điều đáng nói là ông học y không phải để kiếm tiền hay để nổi tiếng, mà để cứu người. Trong thời buổi ấy, sách thuốc chữ Hán rất khó đọc, thuốc men khan hiếm, người dân nghèo khó ít có điều kiện chữa bệnh. Một người có học như ông hoàn toàn có thể chọn con đường làm quan để sống sung túc, nhưng ông lại chọn con đường gian khổ hơn, đó là gắn bó với người bệnh, với núi rừng và cây thuốc. Sự lựa chọn ấy đã định hình cả cuộc đời và sự nghiệp của ông, và cũng là nền tảng cho y đức mà hậu thế vẫn nhắc đến. Người thầy thuốc giỏi, theo ông, không chỉ cần kiến thức sâu rộng, mà cần phải có tấm lòng từ bi, biết cảm thông và chia sẻ với nỗi đau của người bệnh.

Chữa bệnh không phân sang hèn

Trong suốt mấy chục năm hành nghề, Hải Thượng Lãn Ông chữa bệnh cho đủ mọi hạng người, từ người nghèo khó trong làng quê cho tới quan lại và cả người trong phủ chúa. Nhưng cách ông đối xử với người bệnh thì không thay đổi, dù người ấy giàu hay nghèo, sang hay hèn. Theo sách cổ ghi lại, ông chữa bệnh cho người nghèo không lấy tiền, thậm chí còn cho thêm thuốc, dặn dò cặn kẽ cách chăm sóc khi về nhà. Với người giàu có, ông cũng chữa bệnh tận tâm như vậy, không vì tiền bạc mà nể nang, không vì quyền thế mà sợ hãi. Đối với ông, người bệnh nào cũng là một sinh mạng cần được cứu giúp, không có sự phân biệt nào trong việc chữa bệnh.

Thái độ ấy ngày nay nghe qua tưởng như hiển nhiên, nhưng trong xã hội phong kiến xưa, khi khoảng cách giữa kẻ giàu và người nghèo rất lớn, thì việc một thầy thuốc đối xử bình đẳng với mọi người bệnh là điều không hề dễ dàng. Người nghèo khi ấy thường không dám tìm đến thầy thuốc giỏi vì sợ không có tiền trả, sợ bị coi thường. Vậy mà tiếng lành đồn xa, người nghèo vẫn tìm đến ông, vì họ biết ông không bao giờ từ chối người bệnh vì nghèo khó. Có những đêm mưa gió, có người đến gõ cửa nhờ chữa bệnh gấp, ông vẫn dậy đi ngay, không nề hà đường xa, trời tối. Tấm lòng ấy khiến người dân trong vùng yêu quý ông không chỉ như một thầy thuốc giỏi, mà như một người thân trong gia đình.

Ông cũng là người phê phán thẳng thắn những thói xấu trong nghề y thời bấy giờ. Theo sách cổ ghi lại, ông lên án việc đem nhân thuật làm chước dối lừa, đem lòng nhân đổi ra lòng buôn bán. Ông chỉ trích những kẻ làm thầy thuốc mà gặp bệnh dễ thì nói là bệnh khó, gặp bệnh khó thì dọa là bệnh chết, dối mình để mưu cầu cho mình, bắt bí người ta trong lúc đêm mưa gió khó khăn. Những lời phê phán ấy cho thấy ông hiểu rất rõ những cám dỗ của nghề y, khi người thầy thuốc nắm trong tay sinh mạng của người khác, thì chỉ cần một chút tham lam cũng có thể biến nghề cứu người thành nghề hại người. Ông viết rằng không có nghề nào nhân đạo bằng nghề y cứu sống người, và cũng không có nghề nào vô nhân đạo bằng nghề y thiếu đạo đức. Câu nói ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Với học trò, ông thường răn dạy bằng những lời rất nghiêm khắc. Ông nói rằng làm thầy thuốc mà không có lòng thương, không lấy việc giúp đỡ người khác làm điều luôn ghi nhớ trong lòng, không nghiền ngẫm sâu sắc để tìm cách cứu sống người, mà chỉ chăm chăm kể lợi tính công, lấy của hại người, thì còn khác gì bọn giặc cướp. Lời răn ấy nghe nặng nề, nhưng lại là lời nhắc nhở cần thiết, bởi nghề y chạm đến tính mạng con người, nên người làm nghề y phải có một chuẩn mực đạo đức cao hơn nhiều nghề khác. Ông muốn học trò của mình hiểu rằng tài năng mà không có đức thì không những vô ích mà còn nguy hiểm, vì càng giỏi thì càng có thể gây hại lớn nếu lòng dạ không ngay thẳng.

Chín điều răn dạy trong Y huấn cách ngôn

Phần quý giá nhất trong tư tưởng y đức của Lê Hữu Trác nằm trong bài Y huấn cách ngôn, gồm chín điều răn dạy đặt ở phần đầu của bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Hải Thượng Lãn Ông y đức được thể hiện rõ nhất qua chín điều này, bởi đây chính là khuôn phép và nguyên tắc của người hành nghề y dược, nhằm răn dạy người thầy thuốc, và đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Ông viết bài này không phải để khoe chữ nghĩa, mà để dặn dò học trò và những người đi sau, rằng làm nghề thuốc thì trước hết phải học làm người, phải giữ được tấm lòng ngay thẳng, rồi mới nói đến chuyện giỏi nghề.

Điều đầu tiên ông răn dạy là người học thuốc phải hiểu thấu lý luận đạo Nho, bởi có thông lý luận đạo Nho thì học thuốc mới dễ. Thời xưa, đạo Nho là nền tảng đạo đức và cách ứng xử của người có học, dạy con người biết nhân nghĩa, biết trách nhiệm với người khác. Ông muốn người thầy thuốc phải là người có học vấn và có đạo đức, chứ không phải chỉ là người biết vài bài thuốc rồi ra hành nghề. Khi có thời giờ nhàn rỗi, người học thuốc phải đọc sách, suy ngẫm, không được lười biếng. Kiến thức y học mênh mông, cơ thể con người phức tạp, nên chỉ có học không ngừng mới tránh được sai sót, mới không làm hại người bệnh vì sự dốt nát của mình.

Một điều răn rất cảm động trong Y huấn cách ngôn là thầy thuốc nên nghĩ đến việc giúp đỡ người, không nên tự ý cầu vui như mang rượu lên núi, chơi bời ngắm cảnh, vắng nhà chốc lát, để rồi lỡ có bệnh cấp cứu làm cho người ta sốt ruột mong chờ, nguy hại đến tính mạng con người. Điều này cho thấy ông coi nghề thuốc là một nghề luôn phải sẵn sàng, luôn phải đặt người bệnh lên trên thú vui của bản thân. Người thầy thuốc không có giờ giấc riêng như người thường, vì bệnh tật không chờ đợi ai. Chỉ một lần vắng nhà đúng lúc có người bệnh nguy kịch cũng có thể khiến một sinh mạng mất đi. Vì thế, làm nghề y là chấp nhận một đời sống kỷ luật, hy sinh và trách nhiệm.

Điều răn quan trọng nhất trong chín điều, cũng là câu nói nổi tiếng nhất của ông, là đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên lo tính mạng con người, phải lo cái lo của con người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc chữa bệnh cứu người làm nhiệm vụ của mình, không được mưu lợi, kể công. Câu nói ấy gói gọn toàn bộ tư tưởng y đức của ông. Nghề thuốc là nhân thuật, tức là nghề của lòng thương người, là nghệ thuật của lòng nhân ái. Người thầy thuốc phải biết lo cùng nỗi lo của người bệnh, vui cùng niềm vui của người bệnh, coi việc cứu người là nhiệm vụ, không phải là phương tiện để kiếm lời hay để khoe khoang công lao. Khi người thầy thuốc chữa khỏi bệnh cho ai đó, niềm vui lớn nhất phải là niềm vui vì một sinh mạng được cứu, chứ không phải niềm vui vì được trả nhiều tiền hay được khen ngợi.

Chín điều Y huấn cách ngôn còn nhắc nhở người thầy thuốc phải khiêm tốn, phải biết mình biết người, không được tự cao tự đại, không được giấu dốt, không được vì sợ mất mặt mà không hỏi han, không học hỏi thêm. Ông cũng răn rằng người thầy thuốc phải thành thật với người bệnh, nói đúng bệnh, không nói quá lên để dọa dẫm, cũng không nói nhẹ đi để người bệnh chủ quan. Sự thành thật ấy là nền tảng của lòng tin, mà lòng tin giữa thầy thuốc và người bệnh lại là điều rất quan trọng trong việc chữa bệnh. Một người bệnh tin tưởng thầy thuốc sẽ hợp tác tốt hơn, sẽ an tâm hơn, và sự an tâm ấy tự nó đã giúp ích rất nhiều cho việc hồi phục. Theo sách cổ ghi lại, những lời răn dạy này được ông viết ra từ chính những gì ông chứng kiến trong đời hành nghề, chứ không phải là lý thuyết suông.

Tám chữ đức và tám tội cần tránh

Bên cạnh chín điều Y huấn cách ngôn, Hải Thượng Lãn Ông còn yêu cầu người thầy thuốc cần có tám đức tính, được gói gọn trong tám chữ, đó là Nhân, Minh, Đức, Trí, Lượng, Thành, Khiêm, Cần. Nhân là nhân từ, là lòng thương người, là đức tính cơ bản nhất của người làm nghề y, là điều kiện tiên quyết để vào nghề. Ông nói rõ rằng nếu không có lòng nhân, không biết quan tâm đến người khác, thì nên đi kiếm sống bằng nghề khác, chứ đừng làm nghề y. Minh là sáng suốt, là khả năng nhìn rõ bệnh tình, phân biệt đúng sai, không mơ hồ, không đoán mò. Đức là đức độ, là phẩm hạnh của con người, là cách sống ngay thẳng, đàng hoàng. Trí là trí tuệ, là kiến thức, là sự hiểu biết sâu rộng về y học và về con người.

Bốn chữ còn lại là Lượng, Thành, Khiêm, Cần. Lượng là sự bao dung, là tấm lòng rộng mở, biết tha thứ, biết cảm thông với người bệnh và cả với những người xung quanh. Thành là thành thật, là sự chân thành trong lời nói và việc làm, không dối trá, không lừa gạt. Khiêm là khiêm tốn, là biết mình còn nhiều điều chưa biết, luôn học hỏi, không tự cao. Cần là siêng năng, là chăm chỉ, là chịu khó học tập và làm việc không ngừng. Tám chữ này không chỉ là tiêu chuẩn của người thầy thuốc giỏi, mà còn là tiêu chuẩn của một con người tốt. Ông muốn người học trò của mình rèn luyện cả tám đức tính ấy suốt đời, bởi thiếu một chữ thì nghề y cũng chưa trọn vẹn.

Đối lập với tám đức là tám tội mà người thầy thuốc cần phải tránh, đó là lười biếng, keo kiệt, tham lam, dối trá, bất nhân, hẹp hòi, thất đức và dốt nát. Tám tội này chính là mặt trái của tám đức, là những thói xấu có thể làm hỏng cả một người thầy thuốc dù người ấy có tài năng đến đâu. Lười biếng khiến người thầy thuốc không chịu học hỏi, không chịu đến với người bệnh kịp thời. Keo kiệt và tham lam khiến người thầy thuốc đặt tiền bạc lên trên sinh mạng con người. Dối trá khiến người bệnh mất lòng tin. Bất nhân, hẹp hòi và thất đức khiến người thầy thuốc quên mất mình đang nắm giữ sinh mạng của người khác. Dốt nát là tội nặng nhất, vì người thầy thuốc dốt nát mà vẫn hành nghề thì có thể gây hại cho người bệnh mà không hề hay biết.

Để thấy được tầm ảnh hưởng của tư tưởng y đức này, có thể nhắc đến một con số mà sách cổ ghi lại. Trong chuyên luận về những lời dạy của các bậc thầy thuốc Việt Nam về y đức của giáo sư Ngô Gia Hy, người ta đã thống kê được 94 điều răn dạy về y đức, trong đó có tới 72 điều rút ra từ tác phẩm của Hải Thượng Lãn Ông, gồm 38 điều từ Y huấn cách ngôn, 24 điều từ các tập Dương án và Âm án, 10 điều từ tập thơ Y lý thâu nhàn. Con số ấy cho thấy ông không chỉ là người đầu tiên đưa ra những quan điểm mới về y đức trong lịch sử y học Việt Nam, mà còn là người để lại nhiều lời dạy về y đức nhất, và những lời dạy ấy đã trở thành nền tảng cho đạo đức nghề y của nước ta từ đó đến nay.

Chuyến vào phủ chúa Trịnh năm 1782

Câu chuyện nổi tiếng nhất trong cuộc đời Hải Thượng Lãn Ông là chuyến vào phủ chúa Trịnh năm 1782, được ông ghi lại trong tập Thượng Kinh ký sự. Hải Thượng Lãn Ông y đức sáng lên rõ nhất trong chuyến đi này, khi ông đứng giữa chốn giàu sang bậc nhất thiên hạ mà lòng vẫn hướng về núi rừng và người bệnh nghèo khó. Vào ngày 12 tháng Giêng năm Nhâm Dần 1782, ông nhận được thánh chỉ triệu về kinh đô Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, con trai của chúa Trịnh Sâm và nguyên phi Đặng Thị Huệ. Khi ấy ông đã gần sáu mươi tuổi, đang sống ẩn dật ở Hương Sơn, bỗng dưng phải rời núi rừng để bước vào chốn cung đình đầy quy tắc và cám dỗ.

Theo sách cổ ghi lại, chuyến đi từ Hương Sơn ra Thăng Long kéo dài nhiều ngày đường, và khi đến kinh đô, ông được đưa vào phủ chúa trong một khung cảnh xa hoa mà cả đời ông chưa từng thấy. Sáng sớm tinh mơ ngày mồng một tháng Hai, ông được lệnh triệu vào phủ chúa, được đưa đi trên cáng, qua nhiều lần cửa, nhiều hành lang dài quanh co, tới một ngôi nhà lớn gọi là phòng trà, đồ đạc trong phòng đều sơn son thếp vàng. Ông được thiết đãi bữa sáng ngon lành với đồ dùng toàn bằng vàng bạc. Sau đó ông được đưa đến yết kiến ở Đông Cung và khám bệnh cho thế tử. Việc khám bệnh cho thế tử phải tuân theo một loạt phép tắc nghiêm ngặt, thầy thuốc phải nín thở đứng chờ ở xa, phải quỳ lạy theo lệnh của quan chánh đường, mọi cử chỉ đều bị soi xét. Giữa khung cảnh ấy, ông vẫn giữ được sự bình tĩnh của một thầy thuốc, tập trung vào việc xem bệnh cho thật kỹ.

Sau khi xem xét kỹ lưỡng, ông nhận định thế tử mắc bệnh vì ăn quá no và mặc quá ấm mà sinh ra. Ông dốc lòng kê đơn cho thế tử, rồi từ giã lên cáng trở về nơi ở trong kinh để chờ thánh chỉ. Ông vừa lo cho sức khỏe của thế tử, vừa sợ bị cuốn vào vòng danh lợi. Theo sách cổ ghi lại, ông đã tìm cách hòa hoãn, không muốn ở lại lâu trong phủ chúa. Một phần vì ông biết rõ việc chữa bệnh cho thế tử gặp nhiều khó khăn, khi bọn ngự y trong triều đình ghen tỵ với tài năng của ông, không bốc thuốc theo đơn của ông, nên việc chữa bệnh khó thành. Một phần lớn hơn là vì lòng ông lúc nào cũng muốn quay trở về quê hương, trở về núi rừng để hái thuốc chữa bệnh cứu người, chứ không muốn sống trong cảnh xa hoa nơi cung điện.

Sau nhiều lần tìm cách thoái lui mà không thành, cuối cùng ông viện cớ người nhà ốm nặng để xin được về quê. Chuyến đi kéo dài 9 tháng 20 ngày, mãi đến mồng 2 tháng 11 ông mới trở lại được quê mẹ. Ông vui là vì tự thấy thân tuy mắc vào vòng danh lợi nhưng vẫn không bị lợi danh mê hoặc, ra đi thung dung và trở về thì ngất ngưởng. Câu chuyện này cho thấy một phẩm chất rất đáng quý của ông, đó là biết từ chối. Từ chối danh lợi không phải là điều dễ dàng, nhất là khi danh lợi ấy được dâng tận tay, khi ở lại phủ chúa đồng nghĩa với giàu sang và quyền thế suốt đời. Nhưng ông đã từ chối, vì ông hiểu rằng ở lại đó thì ông sẽ mất đi điều quý giá nhất, đó là sự tự do và tấm lòng thanh thản của người thầy thuốc. Thượng Kinh ký sự không chỉ là một tập ký sự ghi lại chuyến đi, mà còn là một bức tranh sinh động về cuộc sống xa hoa trong phủ chúa, về quyền uy của nhà chúa, và về nhân cách của một vị danh y tài cao đức trọng.

Bộ sách để lại cho đời sau

Công trình lớn nhất trong cuộc đời Lê Hữu Trác là bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh, gồm 28 tập và 66 quyển, là công trình tâm huyết cả đời của ông. Theo sách cổ ghi lại, ông bắt đầu biên soạn bộ sách này khi khoảng 40 tuổi, vào năm 1760, và hoàn thành về cơ bản khi tròn 50 tuổi, vào năm 1770, sau gần mười năm miệt mài. Sau đó ông tiếp tục bổ sung, với các tập như Y trung quan kiện vào năm 1780, Y hải cẩu nguyên vào năm 1782, Thượng Kinh ký sự vào năm 1783, Vận khí bí điển vào năm 1786. Bộ sách bao quát lý, pháp, phương, dược và biện chứng luận trị về nhiều lĩnh vực, từ nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, sản khoa, nhi khoa, cho tới đậu sởi, nhãn khoa, thương khoa, cấp cứu, và cả đạo đức y học cùng vệ sinh phòng bệnh. Đó là một kho tàng tri thức y học đồ sộ mà ít người cùng thời có thể sánh được.

Điều đáng quý là bộ sách ấy không chỉ là sách thuốc, mà còn là sách dạy làm người. Ngay phần đầu của bộ sách, ông đã đặt bài Y huấn cách ngôn, gồm chín điều răn dạy về y đức, như một lời nhắc nhở rằng người học thuốc trước hết phải học đạo đức. Các tập Dương án và Âm án trong bộ sách ghi lại những trường hợp bệnh cụ thể mà ông đã chữa, với đầy đủ diễn biến, cách xử trí và kết quả, kể cả những trường hợp chưa thành công. Cách ghi chép trung thực ấy cho thấy ông là một thầy thuốc có tinh thần học hỏi rất nghiêm túc, không giấu giếm sai lầm, mà lấy sai lầm làm bài học cho mình và cho người đi sau. Tập thơ Y lý thâu nhàn lại cho thấy một tâm hồn yêu thơ ca, biết tìm niềm vui trong học vấn và trong cuộc sống thanh nhàn.

Bộ sách được viết công phu như vậy, nhưng trong suốt cuộc đời ông, sách vẫn chỉ được dùng để dạy học và do học trò chép tay lại, chứ chưa được in thành sách. Phải hơn một thế kỷ sau, vào năm đầu niên hiệu Hàm Nghi 1885, bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh mới được in lần đầu. Từ đó, bộ sách trở thành tài liệu quý giá cho nhiều thế hệ thầy thuốc Việt Nam học tập và nghiên cứu. Ngày nay, bộ sách vẫn được lưu giữ, nghiên cứu và tái bản, vẫn được coi là một trong những công trình y học xuất sắc nhất của nước ta trong thời trung đại. Những người học y cổ truyền vẫn tìm đọc sách của ông, không chỉ để học nghề, mà còn để học đạo làm thầy thuốc.

Ngoài bộ sách lớn, ông còn để lại nhiều tác phẩm khác, trong đó có Thượng Kinh ký sự là tác phẩm văn học có giá trị, được đưa vào sách giáo khoa và được nhiều thế hệ học sinh biết đến qua đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh. Nhờ tập ký sự ấy, người đời sau không chỉ biết ông là một danh y, mà còn biết ông là một nhà văn có ngòi bút tài hoa, quan sát tinh tế và giàu cảm xúc. Ông viết về phủ chúa với con mắt của một người tỉnh táo, vừa miêu tả sinh động cảnh xa hoa, vừa bộc lộ thái độ coi thường danh lợi của mình. Chính sự kết hợp giữa y học và văn học ấy đã làm cho hình ảnh Hải Thượng Lãn Ông trở nên sống động và gần gũi, không chỉ là một danh y trong sách vở, mà là một con người thật, với những suy nghĩ, cảm xúc và lựa chọn rất đời thường.

Những câu chuyện y đức còn lưu truyền

Bên cạnh những ghi chép trong sách vở, trong dân gian còn lưu truyền nhiều câu chuyện về y đức của Hải Thượng Lãn Ông, theo truyền thuyết dân gian kể lại. Có câu chuyện kể rằng ông thường đi chữa bệnh cho người nghèo ở những làng xa, không quản đường sá khó khăn, không quản đêm hôm mưa gió, cứ nghe tin có người bệnh nặng là ông lên đường. Có người bệnh nghèo không có tiền trả, ông chữa bệnh xong còn dặn dò người nhà cách chăm sóc, cách ăn uống, cách giữ gìn sức khỏe, rồi lặng lẽ ra về mà không đòi hỏi gì. Những câu chuyện như thế có thể đã được thêm thắt qua nhiều đời kể lại, nhưng điều quan trọng là chúng phản ánh đúng hình ảnh của ông trong lòng người dân, một thầy thuốc luôn đặt người bệnh lên trên hết.

Một nét đẹp khác trong cách hành nghề của ông là sự trung thực trong ghi chép. Trong các tập Dương án và Âm án, ông ghi lại tỉ mỉ từng trường hợp bệnh, từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc, cả những trường hợp chữa khỏi và những trường hợp chưa khỏi. Việc ghi lại cả thất bại đòi hỏi một sự dũng cảm và trung thực rất lớn, bởi nhiều thầy thuốc chỉ thích khoe những trường hợp thành công, còn những trường hợp chưa thành công thì giấu đi. Ông thì làm ngược lại, ông coi mỗi trường hợp chưa thành công là một bài học quý giá, là cơ hội để mình và học trò rút kinh nghiệm. Nhờ cách làm ấy mà bộ sách của ông trở nên đáng tin cậy, vì người đọc biết rằng những gì ông viết ra đều là sự thật, đã được kiểm chứng bằng thực tế.

Ông cũng là một người thầy tận tâm với học trò. Ông không chỉ dạy học trò cách xem bệnh và dùng thuốc, mà còn dạy học trò cách sống, cách đối xử với người bệnh, cách giữ gìn phẩm hạnh. Ông thường nhắc học trò rằng nghề thuốc là nghề của lòng thương người, rằng người thầy thuốc phải lo cái lo của người bệnh, vui cái vui của người bệnh. Ông dạy bằng lời nói và bằng chính tấm gương của mình, vì học trò nhìn thấy thầy mình sống thanh bạch, không màng danh lợi, chữa bệnh tận tâm, thì tự khắc sẽ học theo. Nhiều học trò của ông sau này cũng trở thành những thầy thuốc có tiếng, tiếp tục truyền lại y đức của thầy mình cho các thế hệ sau.

Có một câu chuyện cảm động mà sách cổ ghi lại, đó là khi ông đã già yếu, sức khỏe không còn như trước, mà vẫn không ngừng chữa bệnh và viết sách. Ông mất vào ngày rằm tháng Giêng năm Tân Hợi 1791, hưởng thọ 67 tuổi, để lại một sự nghiệp y học đồ sộ và một tấm gương y đức sáng ngời. Người dân trong vùng thương tiếc ông, lập đền thờ và giữ gìn khu mộ của ông ở Hương Sơn, Hà Tĩnh. Ngày nay, quần thể khu di tích gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông đã được tu bổ và tôn tạo, trở thành nơi để người đời sau đến tưởng nhớ và tri ân một vị danh y lớn của dân tộc. Những câu chuyện về ông vẫn được kể lại trong các gia đình, trong trường học, trong những buổi nói chuyện về đạo đức nghề y.

Bài học cho người làm nghề y hôm nay

Hải Thượng Lãn Ông y đức không chỉ là chuyện của quá khứ, mà còn là bài học sống động cho người làm nghề y hôm nay. Thời đại đã thay đổi rất nhiều, y học ngày nay có nhiều tiến bộ vượt bậc, có máy móc hiện đại, có thuốc men phong phú, có bệnh viện khang trang, nhưng có một điều không bao giờ thay đổi, đó là người bệnh vẫn cần một thầy thuốc có tấm lòng. Một thầy thuốc giỏi chuyên môn mà thiếu lòng thương người thì chưa đủ, vì người bệnh không chỉ cần được chữa khỏi bệnh, mà còn cần được lắng nghe, được cảm thông, được đối xử như một con người. Lời dạy của Hải Thượng Lãn Ông rằng nghề y là nhân thuật, rằng phải lo cái lo của người bệnh, vui cái vui của người bệnh, đến nay vẫn là kim chỉ nam cho bất cứ ai khoác lên mình chiếc áo trắng.

Bài học thứ hai là học tập suốt đời. Hải Thượng Lãn Ông tự học thành danh y trong điều kiện vô cùng khó khăn, không có trường lớp, không có thầy giỏi bên cạnh, vậy mà ông vẫn không ngừng học hỏi cho đến cuối đời. Ngày nay, người làm nghề y có nhiều điều kiện học tập hơn ông rất nhiều, có sách vở, có trường lớp, có hội thảo, có tài liệu cập nhật liên tục, thì càng không có lý do gì để ngừng học. Y học thay đổi từng ngày, kiến thức hôm nay có thể đã cũ vào ngày mai, nên người thầy thuốc phải luôn cập nhật, luôn rèn luyện tay nghề, luôn lắng nghe và học hỏi từ đồng nghiệp, từ người bệnh và từ thực tế. Sự dốt nát mà ông liệt vào tám tội cần tránh chính là lời cảnh báo cho bất cứ ai làm nghề y mà lười học hỏi.

Bài học thứ ba là sự trung thực và khiêm tốn. Người thầy thuốc phải thành thật với người bệnh, nói đúng bệnh tình, không nói quá lên để dọa dẫm, cũng không nói nhẹ đi để người bệnh chủ quan. Người thầy thuốc cũng phải khiêm tốn, biết mình còn nhiều điều chưa biết, dám nhận sai sót và sửa chữa, dám học hỏi từ người khác. Trong xã hội ngày nay, khi thông tin tràn ngập và người bệnh có thể tự tìm hiểu nhiều thứ, thì sự trung thực và khiêm tốn của thầy thuốc càng trở nên quan trọng, vì đó là nền tảng của lòng tin. Một khi người bệnh mất lòng tin vào thầy thuốc, thì việc chữa bệnh sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều, dù thuốc có tốt đến đâu, máy móc có hiện đại đến đâu.

Bài học thứ tư là biết từ chối những cám dỗ của danh lợi. Hải Thượng Lãn Ông đã từ chối ở lại phủ chúa, từ chối giàu sang và quyền thế để trở về với núi rừng và người bệnh nghèo khó. Ngày nay, người làm nghề y cũng đứng trước nhiều cám dỗ, từ tiền bạc, danh tiếng cho tới những lợi ích khác. Lời dạy của ông rằng làm nghề thuốc thì chỉ lấy việc chữa bệnh cứu người làm nhiệm vụ, không được mưu lợi, kể công, là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng nghề y là nghề phục vụ con người, chứ không phải nghề để làm giàu hay để nổi tiếng. Giữ được tấm lòng trong sạch giữa những cám dỗ ấy là điều khó khăn nhất, nhưng cũng là điều quý giá nhất của người thầy thuốc.

Cuối cùng, bài học của ông không chỉ dành cho người làm nghề y, mà dành cho tất cả mọi người. Tám chữ Nhân, Minh, Đức, Trí, Lượng, Thành, Khiêm, Cần là phẩm chất mà bất cứ ai cũng nên rèn luyện, dù làm nghề gì. Sống nhân từ, sáng suốt, có đức độ, có trí tuệ, biết bao dung, thành thật, khiêm tốn và siêng năng, đó là cách sống mà ông đã chọn và đã dạy lại cho đời sau. Mỗi người chúng ta, trong công việc hằng ngày, đều có thể học theo ông, đặt lợi ích của người khác lên trên lợi ích của bản thân, giúp đỡ người khác khi có thể, và luôn giữ được tấm lòng ngay thẳng. Đó chính là ý nghĩa lớn nhất của câu chuyện về vị danh y này.

Ý nghĩa với y học và văn hóa Việt Nam

Đối với nền y học Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông là người đã đặt nền móng cho y đức nước nhà. Ông là người đầu tiên đưa ra những quan điểm mới về y đức trong lịch sử y học Việt Nam, và y đức cũng là một trong những tư tưởng lớn nhất được thể hiện trong các tác phẩm của ông. Trước ông, sách thuốc chủ yếu nói về cách chữa bệnh, ít nói về đạo đức của người thầy thuốc. Ông là người đầu tiên hệ thống hóa những chuẩn mực đạo đức của nghề y, từ chín điều răn dạy trong Y huấn cách ngôn cho tới tám chữ đức và tám tội cần tránh, tạo thành một khuôn phép rõ ràng mà các thế hệ thầy thuốc sau này có thể học theo. Nhờ ông mà y đức trở thành một phần không thể tách rời của y học Việt Nam, chứ không chỉ là chuyện riêng của từng người.

Đối với văn hóa Việt Nam, ông là một danh nhân được hậu thế tôn vinh ở nhiều mặt. Ông vừa là danh y, vừa là nhà văn, vừa là người có nhân cách cao đẹp. Tác phẩm Thượng Kinh ký sự của ông là một viên ngọc quý của văn học trung đại Việt Nam, được nhiều thế hệ học sinh học tập và yêu thích. Bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh của ông là một di sản y học đồ sộ, được gìn giữ cẩn thận qua nhiều thế kỷ. Vào ngày 21 tháng 11 năm 2023, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc đã thông qua nghị quyết vinh danh ông là danh nhân văn hóa trong niên khóa 2024–2025, nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông vào năm 2024. Sự vinh danh ấy cho thấy giá trị của ông không chỉ thuộc về Việt Nam, mà còn thuộc về nhân loại, vì những gì ông để lại là bài học chung về lòng nhân ái và đạo đức nghề nghiệp.

Ngày nay, tên của ông được đặt cho nhiều con đường, trường học và cơ sở khám chữa bệnh trên khắp cả nước. Mỗi dịp kỷ niệm ngày sinh của ông, nhiều nơi tổ chức các buổi nói chuyện, triển lãm và hoạt động tưởng nhớ, để các thế hệ trẻ hiểu hơn về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Các trường đào tạo y dược thường nhắc đến ông như một tấm gương để sinh viên noi theo, không chỉ trong học tập mà còn trong rèn luyện đạo đức. Những lời dạy của ông vẫn được trích dẫn trong nhiều bài phát biểu, nhiều tài liệu về đạo đức nghề y, và vẫn được nhiều thầy thuốc lấy làm phương châm hành nghề. Đó là minh chứng cho sức sống lâu dài của một tư tưởng đúng đắn, một tư tưởng đặt con người lên trên hết.

Nhìn lại cả cuộc đời của Lê Hữu Trác, từ một chàng trai trẻ rời bỏ quan trường, tự học thành thầy thuốc, chữa bệnh cho người nghèo giữa làng quê, cho tới một danh y được triệu vào phủ chúa rồi lại từ chối danh lợi để trở về núi rừng, chúng ta thấy một cuộc đời nhất quán, một con người sống đúng với những gì mình tin tưởng. Ông không nói một đằng làm một nẻo, mà sống đúng với từng lời mình viết ra. Ông viết rằng nghề thuốc là nhân thuật, và ông đã sống cả đời như một người thực hành nhân thuật. Ông viết rằng thầy thuốc phải có tám đức và tránh tám tội, và ông đã sống đúng như vậy. Sự nhất quán giữa lời nói và việc làm ấy chính là điều khiến người đời sau kính trọng ông nhất, và cũng là điều khó làm nhất trong đời người.

Câu hỏi thường gặp

Hải Thượng Lãn Ông là ai? Hải Thượng Lãn Ông là hiệu của danh y Lê Hữu Trác, sinh năm Giáp Thìn 1724 tại làng Liêu Xá, nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, mất vào ngày rằm tháng Giêng năm Tân Hợi 1791. Ông là danh y lỗi lạc của Việt Nam trong thế kỷ mười tám, tác giả bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập và 66 quyển, đồng thời là tấm gương sáng về y đức cho nhiều thế hệ thầy thuốc noi theo.

Vì sao ông có hiệu là Hải Thượng Lãn Ông? Hiệu này có nghĩa là ông già lười ở Hải Thượng, được ghép từ hai chữ đầu của tên đất Hải Dương và phủ Thượng Hồng, cũng có thể bắt nguồn từ Bầu Thượng, quê mẹ ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, nơi ông sống lâu nhất, từ năm 26 tuổi cho đến khi qua đời. Cái tên ấy nói lên một con người không ham danh lợi, thích sống thanh nhàn nơi núi rừng, hái thuốc chữa bệnh cứu người.

Y huấn cách ngôn gồm những gì? Y huấn cách ngôn là bài răn dạy gồm chín điều, đặt ở phần đầu của bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh, theo sách cổ ghi lại. Bài viết dạy người học thuốc phải hiểu thấu lý luận đạo Nho, phải siêng năng học tập, phải nghĩ đến việc giúp đỡ người, không được ham chơi mà bỏ mặc người bệnh, và phải coi đạo làm thuốc là một nhân thuật, chỉ lấy việc chữa bệnh cứu người làm nhiệm vụ, không được mưu lợi, kể công.

Bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh có bao nhiêu quyển? Bộ sách gồm 28 tập và 66 quyển, được Lê Hữu Trác bắt đầu biên soạn khi khoảng 40 tuổi và hoàn thành về cơ bản vào năm 1770, sau đó tiếp tục bổ sung thêm nhiều tập khác. Bộ sách bao quát nhiều lĩnh vực của y học, từ nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, sản khoa, nhi khoa cho tới cấp cứu và đạo đức y học, và được in lần đầu vào năm 1885.

Ông có chữa bệnh cho chúa Trịnh Sâm không? Theo sách cổ ghi lại, vào năm 1782, ông được thánh chỉ triệu về kinh đô Thăng Long để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, con trai của chúa Trịnh Sâm, và cũng có dịp chữa bệnh cho chúa Trịnh Sâm. Ông đã dốc lòng kê đơn cho thế tử, nhưng bọn ngự y trong triều ghen tỵ nên không bốc thuốc theo đơn của ông. Sau hơn chín tháng ở kinh đô, ông tìm cách thoái lui và trở về quê mẹ ở Hương Sơn.

Ngày nay học y đức của ông bằng cách nào? Cách học tốt nhất là đọc và suy ngẫm những lời dạy của ông trong Y huấn cách ngôn, rèn luyện tám chữ đức là Nhân, Minh, Đức, Trí, Lượng, Thành, Khiêm, Cần, tránh tám tội mà ông đã chỉ ra, và noi theo tấm gương sống của ông, đặt người bệnh lên trên hết, học tập suốt đời và giữ tấm lòng trong sạch. Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, kể chuyện lịch sử và bài học đạo đức, không đưa ra lời khuyên chữa bệnh cụ thể cho người đọc.

Hải Thượng Lãn Ông y đức là bài học về một đời người sống trọn vẹn với nghề cứu người, từ lúc rời bỏ quan trường cho tới lúc nhắm mắt xuôi tay, ông vẫn giữ được tấm lòng ngay thẳng và sự thanh thản trong tâm hồn. Câu chuyện của ông nhắc mỗi chúng ta rằng tài năng chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi cùng với đức độ, và nghề nghiệp chỉ thật sự cao quý khi phục vụ con người. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về vận mệnh và sức khỏe của mình theo sách cổ, bạn có thể xem vận mệnh theo sách cổ để tham khảo thêm, với tinh thần tìm hiểu và suy ngẫm, chỉ mang tính tham khảo.