🗺️ Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch: về nguồn

Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch là ngày Quốc lễ của dân tộc Việt Nam, ngày cả nước tưởng nhớ công đức các Vua Hùng đã có công dựng nước, được tổ chức hằng năm tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Vào ngày này, người lao động cả nước được nghỉ làm việc hưởng nguyên lương, đồng bào khắp mọi miền và kiều bào ở nước ngoài cùng hướng về đất Tổ dâng một nén hương. Câu ca dao quen thuộc đã nhắc nhở bao thế hệ người Việt: dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng Ba. Bài viết này kể lại lịch sử mười tám đời Vua Hùng và nhà nước Văn Lang, dẫn thí chủ đi một vòng quần thể Đền Hùng, giải thích nghi lễ dâng hương và rước kiệu, cùng những kinh nghiệm thực tế để chuyến hành hương về nguồn được trọn vẹn và an lành.

Tóm tắt nhanh cho thí chủ bận rộn: giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch là ngày Quốc lễ tưởng nhớ các Vua Hùng, trung tâm lễ hội là Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ; lễ hội thường kéo dài từ mùng 1 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch, chính hội vào mùng 10; tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 6 tháng 12 năm 2012; quần thể gồm bốn ngôi đền Hạ, Trung, Thượng, Giếng cùng lăng Hùng Vương và Bảo tàng Hùng Vương; từ Hà Nội đi Đền Hùng khoảng 80 km theo cao tốc Nội Bài – Lào Cai, đi hết chừng một tiếng rưỡi.

Vì sao giỗ Tổ vào mùng 10 tháng 3

Ngày Giỗ Tổ không phải từ đầu đã là mùng 10 tháng 3 âm lịch. Trước năm 1917, lễ hội Đền Hùng diễn ra vào tháng 8 âm lịch, mùa thu, thời điểm cộng đồng chuẩn bị đón vụ mùa, vừa tưởng nhớ các Vua Hùng vừa cầu mùa màng bội thu, tránh tai ương dịch bệnh. Đến năm Khải Định thứ hai, tức năm 1917, Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã trình Bộ Lễ ấn định ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm làm ngày Quốc lễ, và từ đó lễ hội chuyển từ tháng 8 sang tháng 3 âm lịch, mùa xuân, thời điểm cuối xuân vạn vật sinh sôi, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa để cư dân an cư lập nghiệp. Cần nói thêm cho đúng sử liệu: bản Ngọc phả soạn dưới thời vua Lê Thánh Tông, khoảng những năm 1470–1475, từng ghi ngày giỗ Tổ là ngày 11 tháng 3 âm lịch và giao cho dân sở tại lo việc thờ cúng; việc ấn định sang ngày mùng 10 là quyết định hành chính của năm 1917, về sau được các văn bản nhà nước hiện đại kế thừa. Sau Cách mạng Tháng Tám, ngày 18 tháng 2 năm 1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng ký thông tư quy định ngày 10 tháng 3 âm lịch là ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, cho công chức nghỉ một ngày để tham gia lễ hội. Đến ngày 2 tháng 4 năm 2007, Quốc hội phê chuẩn sửa đổi, bổ sung Điều 73 của Bộ luật Lao động, cho người lao động được nghỉ làm việc hưởng nguyên lương vào ngày Giỗ Tổ, và từ đó ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch chính thức trở thành Quốc lễ của cả nước.

Về vì sao lại chọn đúng ngày mùng 10 tháng 3, các nhà nghiên cứu giải thích theo Dịch học và quan niệm dân gian: số 3 là số của Địa chi, số 10 là số của Thiên can; tháng 3 âm lịch là tháng Thìn, Thìn là con rồng, mà rồng là biểu tượng của vua; số 10 là can Kỷ, mà Kỷ cũng là Kỵ, ngày Kỵ tức ngày Giỗ, nên ngày 10 tháng 3 mang ý nghĩa là ngày giỗ vua. Cách giải thích này thuộc về quan niệm dân gian và Dịch học cổ, thí chủ nên hiểu như một nét văn hóa đẹp chứ không phải một kết luận sử học đã được chứng minh bằng văn bản. Dù lý giải theo cách nào, tháng 3 âm lịch vẫn là thời điểm rất hợp với ý nghĩa của ngày lễ: cuối xuân, cây cối đâm chồi, lúa chiêm đang thì con gái, người nông dân xưa vừa gieo trồng vừa hướng về tổ tiên để cầu một năm mưa thuận gió hòa. Ngày nay, nhiều gia đình chọn dịp nghỉ lễ này để đưa ông bà, cha mẹ và con cháu cùng về đất Tổ, để thế hệ trẻ được tận mắt thấy nơi thờ Quốc Tổ thay vì chỉ nghe kể qua sách vở. Đó cũng là cách ngày Giỗ Tổ vượt ra khỏi khuôn khổ một lễ hội địa phương để trở thành ngày hội của mọi nhà, mọi người Việt dù ở trong nước hay xa quê.

Mười tám đời Vua Hùng và nhà nước Văn Lang

Theo Đại Việt sử ký toàn thư của sử gia Ngô Sĩ Liên viết ở thế kỷ 15, thời đại Hùng Vương kéo dài khoảng 2.622 năm, tính từ thời Kinh Dương Vương năm 2879 trước Công nguyên cho đến hết thời Hùng Vương năm 258 trước Công nguyên, khi Thục Phán, tức An Dương Vương, thôn tính Văn Lang và lập nên nhà nước Âu Lạc, đóng đô ở Cổ Loa. Kinh Dương Vương, húy là Lộc Tục, được xem là vị vua viễn tổ, người đặt nền móng cho dòng họ Hồng Bàng. Con của Kinh Dương Vương là Lạc Long Quân, húy Sùng Lãm, theo truyền thuyết kết duyên cùng Âu Cơ, sinh ra bọc trăm trứng nở thành trăm người con, rồi người con cả được suy tôn lên làm vua, lấy hiệu là Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu, tức vùng Việt Trì, Phú Thọ ngày nay. Từ đó, ngôi vua truyền qua mười tám đời, mỗi đời đều mang vương hiệu Hùng Vương, gắn liền với buổi đầu dựng nước của dân tộc Việt Nam. Cần phân biệt rõ ở đây: những niên đại và tên húy này được ghi lại trong sử sách cũ và Ngọc phả, mang nhiều yếu tố truyền thuyết, chứ không phải toàn bộ đều đã được khảo cổ học chứng thực như sử liệu của các triều đại về sau.

Mười tám đời Vua Hùng theo thứ tự truyền thống gồm: Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân tức Hùng Hiền Vương, Hùng Quốc Vương, Hùng Diệp Vương, Hùng Huy Vương, Hùng Huy Vương, Hùng Chiêu Vương, Hùng Vĩ Vương, Hùng Định Vương, Hùng Hy Vương, Hùng Trinh Vương, Hùng Vũ Vương, Hùng Việt Vương, Hùng Anh Vương, Hùng Triệu Vương, Hùng Tạo Vương, Hùng Nghị Vương và Hùng Duệ Vương. Tên húy của một số vị còn được ghi lại trong các bản Ngọc phả và sử sách cũ, như Lạc Long Quân húy Sùng Lãm, Hùng Quốc Vương húy Hùng Lân, Hùng Diệp Vương húy Bảo Lang, Hùng Huy Vương đời thứ năm húy Viên Lang, Hùng Huy Vương đời thứ sáu húy Pháp Hải Lang, Hùng Chiêu Vương húy Lang Tiên Lang, Hùng Vĩ Vương húy Thừa Vân Lang, Hùng Định Vương húy Quốc Lang, Hùng Hy Vương húy Hùng Hải Lang, Hùng Trinh Vương húy Hùng Đức Lang, Hùng Vũ Vương húy Đức Hiền Lang và Hùng Duệ Vương húy Huệ Lang. Tên húy và thứ tự của một vài đời có đôi chút khác nhau giữa các bản Ngọc phả và các bộ sử, thí chủ gặp bản ghi khác cũng đừng ngạc nhiên, bởi đây là những tư liệu được chép lại qua nhiều thế kỷ, mỗi thời lại có dị bản riêng. Vị vua cuối cùng, Hùng Duệ Vương, trị vì đến năm 258 trước Công nguyên thì nhường ngôi cho Thục Phán, khép lại thời đại Hùng Vương và mở ra thời Âu Lạc.

Các nhà sử học hiện đại cũng lưu ý một điểm quan trọng: nếu mười tám đời vua trị vì suốt 2.622 năm thì trung bình mỗi đời phải kéo dài hơn 140 năm, điều không thể xảy ra với một đời người. Vì vậy, nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần cho rằng mười tám đời Hùng Vương nên hiểu là mười tám chi, tức mười tám nhánh hay ngành, mỗi chi có nhiều vị vua thay phiên nhau trị vì và dùng chung một vương hiệu; thậm chí con số 18 có thể chỉ là con số tượng trưng ước lệ, bởi 18 là bội số của 9, vốn là con số thiêng trong văn hóa người Việt. Cách hiểu này không làm giảm giá trị của thời đại Hùng Vương, mà trái lại giúp ta nhìn nhận đúng bản chất của sử liệu buổi đầu dựng nước: đó là ký ức tập thể của cả một cộng đồng được kể lại qua truyền thuyết, Ngọc phả và sử sách, chứ không phải biên niên sử từng năm từng tháng như thời phong kiến về sau. Khảo cổ học đã góp phần soi sáng cho ký ức ấy: các di chỉ thuộc các nền văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn, phân bố dày đặc ở lưu vực sông Hồng, cho thấy từ thiên niên kỷ II đến thiên niên kỷ I trước Công nguyên, vùng đất này đã có những cộng đồng nông nghiệp lúa nước định cư ổn định, biết luyện kim đồng, làm gốm và đúc trống đồng, đủ điều kiện để hình thành một nhà nước sơ khai.

Nhà nước Văn Lang, theo sử sách cũ, là nhà nước đầu tiên của người Việt, với kinh đô đặt tại Phong Châu, bên ngã ba sông Hồng và sông Lô, nơi giao thương thuận lợi và đất đai màu mỡ. Cả nước được chia thành 15 bộ, trong đó có những bộ còn lưu tên đến ngày nay như Giao Chỉ, Chu Diên, Cửu Chân, Việt Thường; mỗi bộ do một Lạc tướng đứng đầu, dưới bộ là các chiềng, chạ do Bồ chính cai quản. Vua Hùng là người đứng đầu nhà nước, vừa là thủ lĩnh chính trị, vừa là người chủ trì các nghi lễ nông nghiệp và tế thần, bởi đời sống của cư dân Văn Lang gắn chặt với ruộng lúa nước, với chu kỳ gieo trồng và mùa màng. Các thành tựu của thời đại này không chỉ nằm ở tổ chức nhà nước mà còn ở nghề trồng lúa nước, kỹ thuật luyện đồng đúc trống, nghề dệt và làm gốm, cùng những phong tục vẫn còn dấu vết trong đời sống hôm nay, như tục ăn trầu, nhuộm răng, xăm mình theo truyền thuyết, hay tục gói bánh chưng bánh giầy mỗi dịp lễ Tết. Khi đứng trên núi Nghĩa Lĩnh nhìn xuống vùng đất Phong Châu xưa, thí chủ sẽ hiểu vì sao người Việt chọn nơi này làm đất Tổ: núi cao, sông rộng, đồng bằng phì nhiêu, đúng là nơi hội tụ khí thiêng sông núi như quan niệm dân gian vẫn nói.

Truyền thuyết con Rồng cháu Tiên

Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân là giống Rồng, con trai của Kinh Dương Vương, còn Âu Cơ là giống Tiên, con gái của Đế Lai. Hai người kết duyên, sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con trai khôi ngô tuấn tú. Khi các con khôn lớn, Lạc Long Quân dẫn năm mươi người con xuống biển, Âu Cơ dẫn năm mươi người con lên núi, bởi một bên thuộc về sông nước, một bên thuộc về núi rừng, nhưng tất cả đều là anh em một nhà, cùng một cội nguồn. Người con cả ở lại đất Phong Châu, được suy tôn lên làm vua, lấy hiệu là Hùng Vương, lập nên nhà nước Văn Lang. Từ truyền thuyết ấy mà có câu nói quen thuộc: người Việt là con Rồng cháu Tiên, và dù đi đâu, ở đâu, vẫn là anh em một nhà. Truyền thuyết này không chỉ giải thích nguồn gốc dân tộc mà còn gửi gắm một thông điệp đoàn kết: năm mươi lên núi hay năm mươi xuống biển cũng đều chung một bọc trứng, chung một mẹ Âu Cơ và một cha Lạc Long Quân. Bởi vậy, ngày Giỗ Tổ không chỉ là ngày nhớ ơn các Vua Hùng mà còn là ngày nhắc nhau về tình đồng bào, về đạo lý uống nước nhớ nguồn mà cha ông đã dạy từ thuở mở nước.

Cùng với truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, thời đại Hùng Vương còn gắn với nhiều truyền thuyết quen thuộc khác mà thí chủ hẳn đã nghe từ thuở nhỏ, như Sơn Tinh và Thủy Tinh tranh nhau công chúa Mỵ Nương, Thánh Gióng đánh giặc Ân cứu nước, Chử Đồng Tử gặp Tiên Dung bên bãi sông, hay Mai An Tiêm trồng dưa hấu trên đảo hoang. Tất cả những câu chuyện ấy đều được kể là xảy ra vào thời các Vua Hùng, và đều mang một ý nghĩa chung: ca ngợi lòng yêu nước, trí tuệ và đức tính cần cù của người Việt buổi đầu dựng nước. Cần nói rõ rằng đây là truyền thuyết dân gian, được lưu truyền qua lời kể của nhiều thế hệ, chứ không phải sử liệu đã được kiểm chứng bằng văn bản hay khảo cổ. Chính vì thế, khi kể lại cho con cháu, thí chủ nên giữ đúng tinh thần của truyện cổ: đó là những bài học về đạo làm người và tình yêu quê hương, không nên coi từng chi tiết trong truyện như sự kiện lịch sử chính xác từng năm từng tháng. Đền Hạ trên núi Nghĩa Lĩnh, nơi tương truyền Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, chính là một trong những điểm dừng mà người hành hương thường ghé đầu tiên để nhớ về truyền thuyết này.

Quần thể Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh

Khu di tích lịch sử Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh, còn gọi là núi Hùng hay núi Cả, cao 175 mét so với mặt nước biển, thuộc thôn Cổ Tích, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, cách trung tâm thành phố Việt Trì khoảng 7 km về phía bắc và cách thủ đô Hà Nội khoảng 80 đến 90 km. Toàn bộ khu di tích rộng khoảng 845 héc ta, gồm đồi núi, rừng cây và các công trình kiến trúc tâm linh hài hòa trong cảnh thiên nhiên, với 4 đền, 1 chùa và 1 lăng chính, cùng nhiều công trình tưởng niệm khác. Từ chân núi, du khách lần lượt đi qua cổng đền, Đền Hạ, nhà bia, chùa Thiên Quang, Đền Trung, Đền Thượng, lăng Hùng Vương rồi xuống Đền Giếng, một hành trình leo núi vừa đủ để cảm nhận sự trang nghiêm của đất Tổ. Cổng đền, còn gọi là Đại môn, được xây dựng năm 1917 theo kiểu vòm uốn, là điểm bắt đầu của hành trình hành hương. Năm 1962, Nhà nước đã công nhận Đền Hùng là Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia, một trong những di tích được xếp hạng đầu tiên, về sau được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định vị trí thiêng liêng của nơi thờ Quốc Tổ trong lòng dân tộc.

Đền Hạ là ngôi đền đầu tiên thí chủ gặp trên đường lên núi, được xây dựng lại trên nền đất cũ vào thế kỷ 17–18, kiến trúc hình chữ Nhị, thờ Thần Núi, mười tám đời Vua Hùng và hai bà công chúa Tiên Dung, Ngọc Hoa, con gái của Vua Hùng thứ mười tám. Theo truyền thuyết, đây chính là nơi mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, nở thành trăm người con, khởi đầu cho truyền thuyết con Rồng cháu Tiên. Bởi vậy, Đền Hạ thường là nơi người hành hương dừng chân dâng hương đầu tiên, trước khi tiếp tục leo lên các đền cao hơn. Không gian Đền Hạ rợp bóng cây cổ thụ, không khí mát lành, rất hợp để thí chủ dừng lại một lát, thắp một nén hương và nhớ về cội nguồn. Vào dịp lễ hội, Đền Hạ cũng là điểm xuất phát của đoàn rước kiệu, nên buổi sáng chính hội nơi đây thường rất đông người, thí chủ nên đến sớm nếu muốn lễ bái thong thả. Gần Đền Hạ còn có chùa Thiên Quang, ngôi chùa cổ nằm nép mình bên sườn núi, là nơi nhiều người ghé lễ Phật sau khi dâng hương ở đền.

Đền Trung nằm ở lưng chừng núi Nghĩa Lĩnh, có tên chữ là Hùng Vương Tổ miếu, là nơi các Vua Hùng họp bàn việc nước cùng các Lạc hầu, Lạc tướng. Ngôi đền có từ thời Lý – Trần, kiến trúc đơn giản hình chữ Nhất, không đồ sộ như Đền Thượng nhưng lại mang vẻ cổ kính và trang nghiêm riêng, với những hoành phi, câu đối cổ còn lưu giữ đến nay. Theo truyền thuyết, chính tại Đền Trung, hoàng tử Lang Liêu đã dâng lên vua cha bánh chưng và bánh giầy trong dịp lễ Tiên vương, và được vua truyền ngôi vì lễ vật vừa ý nghĩa vừa hợp lòng người. Bởi vậy, Đền Trung không chỉ là nơi thờ tự mà còn gắn với một trong những truyền thuyết đẹp nhất của thời Hùng Vương, nhắc người đời sau nhớ về đạo hiếu và sự sáng tạo từ hạt gạo quê hương. Thí chủ leo đến Đền Trung là đã đi được hơn nửa chặng đường lên đỉnh, nên đây cũng là điểm dừng chân hợp lý để nghỉ ngơi, uống nước và ngắm nhìn rừng núi Nghĩa Lĩnh trước khi tiếp tục hành trình.

Đền Thượng nằm trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, là ngôi đền cao nhất và thiêng liêng nhất trong quần thể, nơi thờ Quốc Tổ và là trung tâm của lễ dâng hương trong ngày chính hội. Từ sân Đền Thượng, thí chủ có thể nhìn bao quát cả vùng đất Tổ, với đồng bằng Phong Châu trải rộng, sông Hồng và sông Lô uốn lượn phía xa, một khung cảnh khiến ai cũng cảm nhận được vì sao người xưa chọn nơi này làm nơi thờ vua tổ. Bên cạnh Đền Thượng còn có Cột đá thề, cột đá cổ gắn với truyền thuyết về lời thề giữ nước của người xưa, và lăng Hùng Vương nằm ở phía đông. Lễ dâng hương chính của ngày Giỗ Tổ được cử hành tại Đền Thượng, do đoàn đại biểu chủ lễ thực hiện, sau đó đồng bào mới lần lượt lên dâng hương. Vì Đền Thượng nằm trên đỉnh núi và không gian sân đền có hạn, vào ngày chính hội lực lượng làm nhiệm vụ thường tổ chức cho dòng người lên xuống theo từng đợt, thí chủ nên tuân theo hướng dẫn và giữ trật tự để buổi lễ được trang nghiêm.

Lăng Hùng Vương nằm ở phía đông Đền Thượng, tương truyền là lăng mộ của Vua Hùng thứ sáu, được đặt ở thế đầu đội sơn, chân đạp thủy, mặt chính quay theo hướng đông – nam, hài hòa với địa thế núi sông. Lăng có cấu trúc hình vuông với cột liền tường, bên trong là khu mộ, bên ngoài có bia đá ghi lại lai lịch, tạo nên một không gian tĩnh lặng và tôn kính ngay cạnh Đền Thượng nhộn nhịp. Thí chủ ghé lăng sau khi lễ ở Đền Thượng sẽ cảm nhận rõ sự chuyển đổi không gian: từ sân đền đông người sang khu lăng yên tĩnh, nơi mỗi bước chân đều chậm lại. Theo quan niệm dân gian, viếng lăng là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn với tổ tiên đã có công dựng nước, đồng thời nhắc mình sống xứng đáng với công lao ấy. Thí chủ chỉ cần thắp một nén hương, chắp tay khấn nguyện trong lặng lẽ, không cần mâm cao cỗ đầy, bởi lòng thành mới là điều quan trọng nhất khi đứng trước nơi an nghỉ của Quốc Tổ theo truyền thuyết.

Đền Giếng nằm ở phía đông nam chân núi Nghĩa Lĩnh, có tên chữ là Ngọc Tỉnh, được xây dựng vào thế kỷ 18, kiến trúc hình chữ Công, tương truyền là nơi hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái của Vua Hùng thứ mười tám, thường soi gương chải tóc khi theo cha kinh lý qua vùng này. Trong đền có giếng nước cổ, nước trong vắt quanh năm, được người dân địa phương coi là giếng thiêng, gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng quanh núi Hùng. Đền Giếng thường là điểm dừng cuối cùng trong hành trình tham quan quần thể, sau khi thí chủ đã lễ ở các đền trên núi và đi xuống. Người già và trẻ nhỏ không leo được lên Đền Thượng vẫn có thể lễ bái đầy đủ tại Đền Hạ và Đền Giếng, bởi mỗi ngôi đền trong quần thể đều thờ các Vua Hùng và tôn thất, đều là nơi gửi gắm lòng thành. Quần thể Đền Hùng còn có đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân và đền Tổ Mẫu Âu Cơ ở khu vực lân cận, để người hành hương có thể viếng thăm trọn vẹn cội nguồn theo truyền thuyết con Rồng cháu Tiên.

Bảo tàng Hùng Vương nằm ở chân núi Nghĩa Lĩnh, là nơi lưu giữ và trưng bày nhiều tài liệu, hiện vật quý, trong đó có hàng nghìn hiện vật được khai quật tại các di chỉ thuộc các nền văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn, những minh chứng khoa học góp phần nghiên cứu và tìm hiểu về thời đại Hùng Vương, thời đại mở đầu dựng nước của dân tộc Việt Nam. Kiến trúc bảo tàng gợi hình ảnh bánh chưng và bánh giầy, hai lễ vật gắn với truyền thuyết Lang Liêu, khiến công trình vừa hiện đại vừa mang đậm dấu ấn văn hóa đất Tổ. Bên trong bảo tàng, các chủ đề trưng bày giới thiệu khái quát quá trình hình thành nhà nước Văn Lang, đời sống nông nghiệp lúa nước, kỹ thuật luyện đồng và nghệ thuật đúc trống đồng, cùng tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương qua các thời kỳ. Thí chủ có nhiều thời gian nên dành một buổi ghé bảo tàng trước hoặc sau khi leo núi, bởi những hiện vật khảo cổ ở đây sẽ giúp câu chuyện về các Vua Hùng trở nên cụ thể và sinh động hơn nhiều so với chỉ nghe kể. Vé tham quan bảo tàng có thu phí theo quy định của khu di tích, thí chủ nên hỏi trước tại quầy vé để chuẩn bị.

Từ lễ hội địa phương thành Quốc lễ

Con đường từ một lễ hội địa phương thành Quốc lễ của cả dân tộc là cả một hành trình dài của tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Từ thời nhà Đinh và Tiền Lê, việc thờ cúng Hùng Vương đã được triều đình quan tâm; đến thời Lê, vua Lê Thánh Tông cho soạn và khắc bản Ngọc phả về các Vua Hùng, chính thức công nhận sự tồn tại của các Vua Hùng trong lịch sử dân tộc; các triều đại sau tiếp tục ban sắc phong cho các làng ở Phú Thọ thờ phụng Hùng Vương và quy định việc tổ chức tế lễ hằng năm. Năm 1917, ngày giỗ Tổ được ấn định là mùng 10 tháng 3 âm lịch; năm 1946, ngày này được ghi vào văn bản của chính quyền cách mạng; và ngày 2 tháng 4 năm 2007, Quốc hội chính thức công nhận giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch là Quốc lễ, người lao động được nghỉ làm việc hưởng nguyên lương. Như vậy, việc trở thành Quốc lễ không phải là một quyết định nhất thời mà là kết quả của hàng thế kỷ gìn giữ tín ngưỡng thờ Quốc Tổ trong lòng dân, từ làng Hy Cương nhỏ bé bên núi Nghĩa Lĩnh lan ra khắp mọi miền đất nước. Ngày nay, trong cả nước có 1.417 di tích thờ Hùng Vương và vợ con, tướng lĩnh thời đại Hùng Vương, riêng trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có 345 di tích gắn liền với tín ngưỡng này, trong đó có 249 di tích đang thờ tự, cho thấy tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã ăn sâu vào đời sống tâm linh của người Việt như thế nào.

Ngày 6 tháng 12 năm 2012, tại Paris, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc đã chính thức công nhận tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là di sản đầu tiên của Việt Nam được vinh danh ở loại hình tín ngưỡng, và cũng là lần đầu tiên UNESCO công nhận tín ngưỡng thờ tổ là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo đánh giá của các chuyên gia UNESCO, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đáp ứng được tiêu chí quan trọng nhất, đó là di sản có giá trị nổi bật mang tính toàn cầu, khích lệ ý thức chung của mọi dân tộc trong việc thúc đẩy giá trị đó. Giá trị cốt lõi của di sản nằm ở đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng tôn kính tổ tiên và tinh thần đại đoàn kết của dân tộc Việt Nam, thể hiện qua phong tục thờ cúng Quốc Tổ là Lạc Long Quân, Âu Cơ và các Vua Hùng. Từ khi được ghi danh, ngày Giỗ Tổ không chỉ là lễ hội của riêng Phú Thọ mà đã trở thành không gian tín ngưỡng lan tỏa khắp mọi miền Tổ quốc, từ Bắc tới Nam, từ miền ngược xuống miền xuôi, và tới cộng đồng người Việt ở nước ngoài, nơi kiều bào vẫn tổ chức lễ giỗ Tổ hướng về quê hương.

Gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương còn có hát Xoan, loại hình nghệ thuật dân gian bắt nguồn từ hình thức hát thờ các Vua Hùng của người dân Phú Thọ. Hát Xoan có ba chặng: hát nghi lễ với các bài chào vua, mời vua, giáo trống, giáo pháo, thơ nhang và đóng đám; hát quả cách với mười bốn bài như Kiều giang cách, Tràng mai cách, Ngư tiều canh mục cách và Tứ mùa cách; và hát hội với những bài hát giao duyên trữ tình như Thết trầu, Bỏ bộ và Xin huê. Bốn phường Xoan cổ gồm An Thái, Phù Đức, Kim Đái và Thét, đều là những làng cổ nằm trên địa bàn trung tâm của nước Văn Lang xưa, đã gìn giữ làn điệu này qua nhiều thế kỷ. Ngày 24 tháng 11 năm 2011, hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, và ngày 8 tháng 12 năm 2017, hát Xoan được đưa ra khỏi danh sách khẩn cấp để ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trường hợp đầu tiên trong lịch sử UNESCO có sự chuyển đổi như vậy. Trong lễ hội Đền Hùng, thí chủ thường được nghe hát Xoan ngay trong khuôn viên di tích, và đó là dịp hiếm hoi để cảm nhận một di sản gắn chặt với tín ngưỡng thờ Quốc Tổ từ thuở mở nước.

Nghi lễ dâng hương, rước kiệu và lễ tế

Lễ hội Đền Hùng gồm phần lễ trang nghiêm và phần hội rộn ràng, diễn ra từ mùng 1 đến hết mùng 10 tháng 3 âm lịch, trong đó việc tế lễ được tổ chức trọng thể nhất vào ngày chính hội mùng 10. Phần lễ mở đầu bằng lễ rước kiệu: đoàn rước có trống, chiêng, cờ, lọng, kiệu, hoa và lễ vật, xuất phát từ chân núi Nghĩa Lĩnh, đi qua cổng đền, đến Đền Hạ, Đền Trung rồi dừng lại ở Đền Thượng. Tiếp theo là lễ dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng tại Đền Thượng, do đoàn đại biểu chủ lễ thực hiện, với lễ vật gồm bánh chưng, bánh giầy, mâm ngũ quả và đặc sản của các vùng miền trong cả nước, dâng lên bàn thờ Quốc Tổ. Chủ tế đọc văn tế, ôn lại công đức dựng nước của các Vua Hùng, sau đó từng người lần lượt thắp hương tưởng nhớ. Ngoài lễ dâng hương chính, trong những ngày lễ hội còn có lễ dâng hoa của các đoàn đại biểu từ khắp các tỉnh thành, lễ tế của nhân dân các làng quanh vùng và lễ giỗ Tổ do cộng đồng kiều bào tổ chức hướng về đất Tổ. Những năm chẵn, lễ hội thường được tổ chức với quy mô lớn hơn, có sự tham gia của nhiều đoàn đại biểu và nhiều hoạt động văn hóa hơn những năm lẻ.

Phần hội diễn ra khắp khu di tích với nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc của đất Tổ, tiêu biểu là hát Xoan, loại hình nghệ thuật gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của người dân Phú Thọ, cùng các trò chơi dân gian như đấu vật, kéo co, đánh cờ người, thi gói bánh chưng và giã bánh giầy. Hội thi gói bánh chưng và giã bánh giầy luôn thu hút đông người xem, bởi nó gợi lại truyền thuyết Lang Liêu và tôn vinh hạt gạo, nghề nông của người Việt. Ngoài ra, trong khuôn viên lễ hội còn có các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, múa rối nước, liên hoan văn nghệ và trưng bày giới thiệu văn hóa, ẩm thực của các vùng miền. Lễ hội thường kéo dài từ đầu tháng 3 âm lịch, chính hội vào ngày mùng 10, nên thí chủ có thể chọn đi vào những ngày trước chính hội để lễ bái thong thả hơn, tránh dòng người đông nhất. Dù đi vào ngày nào, khoảnh khắc dâng một nén hương tại Đền Thượng, đứng giữa núi rừng Nghĩa Lĩnh, ai cũng cảm nhận được sự thiêng liêng của hai chữ cội nguồn, đúng như đạo lý uống nước nhớ nguồn mà cha ông đã dạy.

Sự tích bánh chưng, bánh giầy

Theo truyền thuyết, Hùng Vương đời thứ sáu có hai mươi người con trai, ai cũng giỏi giang tài giỏi. Khi vua về già mà chưa biết chọn ai nối ngôi, vua bèn nghĩ ra cách: các con hãy làm một món ăn để dâng cúng tổ tiên trong lễ Tiên vương, lễ vật nào ý nghĩa và hợp ý vua nhất thì người đó sẽ được truyền ngôi. Các hoàng tử lên rừng xuống biển tìm của ngon vật lạ, riêng Lang Liêu, người con thứ mười tám, không biết chọn món ăn gì, ngày đêm thao thức không yên. Một hôm, Lang Liêu được một vị thần báo mộng, dạy cho cách dùng gạo nếp, thứ nguyên liệu sẵn có và quý nhất của người nông dân, để làm hai loại bánh: lấy gạo nếp trắng, dùng lá dong gói thành hình vuông, cho nhân đậu xanh và thịt vào giữa, đem nấu chín, gọi là bánh chưng; lại lấy gạo nếp nấu thành xôi, đem giã cho thật nhuyễn, nặn thành hình tròn, gọi là bánh giầy. Đến ngày hẹn, các hoàng tử dâng lên vua cha nhiều món ăn quý hiếm, chỉ có Lang Liêu dâng bánh chưng và bánh giầy. Vua Hùng ăn thử, thấy hương vị thơm ngon, lại nghe Lang Liêu giải thích rằng bánh vuông tượng trưng cho đất, bánh tròn tượng trưng cho trời, đều làm từ hạt gạo nuôi sống con người, thì rất hài lòng và quyết định truyền ngôi cho Lang Liêu.

Ý nghĩa của sự tích bánh chưng, bánh giầy, theo quan niệm dân gian, nằm ở chỗ lễ vật quý nhất không phải của ngon vật lạ từ rừng sâu biển xa mà chính là hạt gạo do bàn tay lao động làm ra, là thành quả của nghề nông lúa nước mà các Vua Hùng đã dạy dân cày cấy. Bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy hình tròn tượng trưng cho trời, nhắc người đời sau nhớ về trời đất, về tổ tiên và về công ơn của người đã khai sáng nghề nông. Từ đó, bánh chưng và bánh giầy trở thành lễ vật không thể thiếu trong lễ dâng hương ngày Giỗ Tổ và trong mâm cỗ Tết của người Việt, đồng thời cũng là hai món ăn gắn với hội thi gói bánh trong lễ hội Đền Hùng hằng năm. Khi thí chủ dâng lễ ở Đền Hùng, một cặp bánh chưng bánh giầy nhỏ cùng hương hoa quả là đã đủ trang trọng, không cần mâm cao cỗ đầy. Câu chuyện Lang Liêu cũng là bài học đẹp để kể cho con cháu nghe trên đường hành hương: người hiếu thảo, sáng tạo và biết quý trọng hạt gạo quê hương mới là người xứng đáng nối nghiệp tổ tiên.

Hành trình hành hương lên núi Nghĩa Lĩnh

Hành trình hành hương lên núi Nghĩa Lĩnh thường bắt đầu từ cổng đền, đi qua Đền Hạ, chùa Thiên Quang, Đền Trung, Đền Thượng, lăng Hùng Vương rồi xuống Đền Giếng, một vòng khép kín vừa đủ để thí chủ viếng thăm toàn bộ quần thể trong một buổi. Đường lên các đền là bậc đá, có đoạn khá dốc, tổng chiều cao của núi là 175 mét, nên người khỏe mạnh leo hết vòng cũng mất chừng một đến hai tiếng đồng hồ, chưa kể thời gian dừng lễ bái ở mỗi đền. Thí chủ nên mang giày thể thao đế mềm, mặc quần áo gọn nhẹ, mang theo nước uống và một chiếc mũ che nắng, bởi tháng 3 âm lịch thường đã bắt đầu nắng gắt vào buổi trưa. Dọc đường lên núi có nhiều cây cổ thụ che bóng mát và các điểm bán nước, hương hoa, nên thí chủ không cần mang vác nặng, chỉ cần chuẩn bị lễ vật gọn nhẹ như hương, hoa và quả. Lễ vật dâng hương nên chuẩn bị đơn giản, hương hoa quả là đủ, không cần mâm cao cỗ đầy, bởi ở chốn thờ Quốc Tổ, lòng thành mới là điều quan trọng nhất. Nhiều gia đình chọn cách dâng hương ở Đền Hạ rồi leo dần lên từng đền, vừa đi vừa kể cho con cháu nghe truyền thuyết về từng nơi, để chuyến đi vừa là hành hương vừa là một buổi học lịch sử sống động.

Khi hành hương, thí chủ nên giữ tâm thế chậm rãi và tôn kính: đi nhẹ, nói khẽ, xếp hàng theo hướng dẫn của lực lượng làm nhiệm vụ, không chen lấn xô đẩy ở những đoạn bậc đá hẹp và sân đền đông người. Lúc dâng hương, chỉ cần thắp một nén, chắp tay khấn nguyện trong lặng lẽ, rồi nhường chỗ cho người sau, bởi ngày chính hội có hàng vạn người cùng lên núi, mỗi người chậm một chút là cả dòng người sẽ ùn lại. Thí chủ cũng nên giữ gìn vệ sinh chung, bỏ rác đúng nơi quy định, không bẻ cành, hái hoa hay khắc chữ lên cây cối và công trình trong khu di tích. Người già và trẻ nhỏ nên cân nhắc sức khỏe khi leo lên Đền Thượng, có thể dừng lễ bái tại Đền Hạ và Đền Giếng rồi quay xuống, bởi mỗi ngôi đền trong quần thể đều thờ các Vua Hùng và đều là nơi gửi gắm lòng thành. Nếu đi cùng đoàn đông người, thí chủ nên thống nhất trước điểm hẹn và giờ tập trung, giữ gìn tư trang cẩn thận, và dặn trẻ nhỏ luôn đi sát người lớn, bởi trong dòng người đông rất dễ lạc nhau.

Kinh nghiệm đi lễ Đền Hùng

Về thời gian, thí chủ nên đi từ sáng sớm để leo núi Nghĩa Lĩnh khi trời còn mát và tránh dòng người đông nhất vào buổi trưa, đồng thời có đủ thời gian tham quan cả Bảo tàng Hùng Vương trong cùng một ngày. Nếu muốn lễ bái thong thả, thí chủ nên chọn đi vào những ngày trước chính hội, từ mùng 1 đến mùng 9 tháng 3 âm lịch, khi không khí lễ hội đã rộn ràng mà dòng người chưa đông như ngày mùng 10. Đi vào đúng ngày giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch thì không khí trang nghiêm và đông vui nhất, nhưng thí chủ phải chấp nhận xếp hàng lâu, leo núi chậm và có thể phải chờ đợi theo từng đợt lên Đền Thượng. Ngày 10 tháng 3 âm lịch là ngày nghỉ lễ, nên thí chủ hoàn toàn có thể sắp xếp một chuyến đi trọn ngày mà không lo vướng công việc, hoặc kết hợp nghỉ cuối tuần để đi hai ngày một đêm cho thong thả. Thí chủ ở xa nên xem trước dự báo thời tiết, bởi tháng 3 âm lịch miền Bắc có thể còn mưa phùn hoặc nắng gắt bất chợt, mang theo áo mưa mỏng và mũ nón sẽ giúp chuyến đi chủ động hơn. Dù chọn đi ngày nào, điều quan trọng nhất vẫn là giữ tâm an và sức khỏe tốt để hành trình về nguồn được trọn vẹn.

Về đường đi, từ Hà Nội đi Đền Hùng khoảng 80 km theo cao tốc Nội Bài – Lào Cai, xuống tại nút giao IC7 thành phố Việt Trì hoặc IC8 rồi đi theo quốc lộ 2 về khu di tích, thời gian di chuyển chừng một tiếng rưỡi trong điều kiện thông thoáng; đi theo quốc lộ 2 thì quãng đường dài hơn, khoảng 90 đến 100 km và mất nhiều thời gian hơn. Từ sân bay Nội Bài đi Đền Hùng khoảng 62 km, đi hết chừng một tiếng đồng hồ theo cao tốc, rất thuận tiện cho kiều bào và du khách từ xa về. Thí chủ không có ô tô riêng có thể đi xe khách tuyến Hà Nội – Việt Trì, xuống xe ở thành phố Việt Trì rồi đi taxi hoặc xe ôm thêm khoảng 7 đến 10 km nữa là tới cổng khu di tích; tuyến tàu hỏa Hà Nội – Lào Cai cũng dừng ở ga Việt Trì, là lựa chọn khác cho người thích đi tàu. Vào ngày chính hội, lực lượng chức năng thường tổ chức phân luồng giao thông quanh khu di tích, thí chủ lái xe riêng nên đi sớm, gửi xe ở các bãi xe được bố trí và đi bộ vào cổng đền theo hướng dẫn, tránh cố chạy xe vào sát cổng gây ùn tắc. Thí chủ đi theo đoàn nên đặt xe trước và thống nhất điểm đón trả rõ ràng, bởi ngày lễ lượng xe về Phú Thọ rất lớn, đặt xe sát giờ thường khó khăn và tốn kém hơn.

Về ăn ở, thành phố Việt Trì có nhiều nhà nghỉ và khách sạn ở các mức giá khác nhau, thí chủ đi vào dịp lễ nên đặt phòng trước ít nhất vài ngày, bởi phòng trống trong những ngày chính hội thường hết rất nhanh. Ẩm thực Phú Thọ có nhiều món đặc sản địa phương thường được nhắc tới như thịt chua Thanh Sơn, cơm nắm lá cọ Phù Ninh và bưởi Đoan Hùng, thí chủ có thể thưởng thức tại các quán ăn quanh thành phố Việt Trì hoặc mua về làm quà, nhưng nên chọn quán đông khách địa phương và hỏi giá trước để tránh bị chặt chém ngày lễ. Ngoài Đền Hùng, nếu còn thời gian, thí chủ có thể kết hợp thăm những điểm đến khác của Phú Thọ như đồi chè Long Cốc, đầm Ao Châu hay các làng nghề truyền thống, để chuyến đi thêm trọn vẹn. Thí chủ đi lễ nên mang theo tiền mặt mệnh giá nhỏ để mua hương hoa và nước uống, giữ gìn tư trang cẩn thận ở nơi đông người, và tuân theo hướng dẫn của lực lượng làm nhiệm vụ tại khu di tích. Người có bệnh về tim mạch, huyết áp hay xương khớp nên cân nhắc kỹ trước khi leo núi, mang theo thuốc men cần thiết và nhờ người thân đi cùng hỗ trợ khi cần.

Ý nghĩa ngày về nguồn với người Việt hôm nay

Ý nghĩa lớn nhất của ngày Giỗ Tổ, theo sử liệu và quan niệm dân gian, nằm ở đạo lý uống nước nhớ nguồn: nhớ về các Vua Hùng đã có công dựng nước, nhớ về những thế hệ đi trước đã khai phá đất đai, cày cấy lúa gạo và giữ gìn bờ cõi để con cháu hôm nay có quê hương để trở về. Trong đời sống hiện đại, khi nhiều người trẻ rời quê đi làm ăn xa, ngày Giỗ Tổ trở thành một cái cớ đẹp để cả gia đình sum họp, cùng nhau về đất Tổ, để con cháu được nghe ông bà kể chuyện xưa và tận mắt thấy nơi thờ Quốc Tổ. Với kiều bào ở nước ngoài, ngày Giỗ Tổ là dịp hướng về quê hương, nhiều cộng đồng người Việt vẫn tổ chức lễ giỗ Tổ ở xứ người, dâng hương tưởng nhớ các Vua Hùng dù cách xa núi Nghĩa Lĩnh hàng nghìn cây số. Tinh thần đại đoàn kết mà tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương gửi gắm, rằng tất cả người Việt đều là anh em một nhà, con Rồng cháu Tiên, vẫn còn nguyên giá trị trong thời đại hôm nay, khi đất nước cần sự chung sức của mọi người con, dù ở trong nước hay xa quê. Bởi vậy, mỗi chuyến hành hương về Đền Hùng không chỉ là một chuyến đi lễ mà còn là một lần nhắc mình nhớ về cội nguồn, để sống tốt hơn, hiếu thảo hơn và gắn bó hơn với quê hương.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch là ngày lễ gì? Trả lời: Đây là ngày Quốc lễ của dân tộc Việt Nam, ngày cả nước tưởng nhớ công đức các Vua Hùng đã có công dựng nước, với nghi lễ dâng hương, rước kiệu và lễ tế tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng.

Hỏi: Giỗ Tổ Hùng Vương 10 tháng 3 âm lịch có phải ngày nghỉ lễ không? Trả lời: Có, vào ngày này người lao động cả nước được nghỉ làm việc hưởng nguyên lương, đồng bào khắp mọi miền và kiều bào ở nước ngoài cùng hướng về đất Tổ dâng một nén hương.

Hỏi: Vì sao ngày Giỗ Tổ lại là mùng 10 tháng 3? Trả lời: Trước năm 1917, lễ hội Đền Hùng diễn ra vào tháng 8 âm lịch; đến năm Khải Định thứ hai, tức năm 1917, Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã trình Bộ Lễ ấn định ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm làm ngày Quốc lễ, và từ đó lễ hội chuyển sang tháng 3 âm lịch, mùa xuân.

Hỏi: Lên Đền Hùng hành hương cần lưu ý gì? Trả lời: Thí chủ nên đi sớm để tránh đông, mang giày dép dễ đi bộ vì phải leo núi Nghĩa Lĩnh, chuẩn bị lễ vật dâng hương thành kính và giữ trật tự trong khu vực đền.

Hỏi: Bánh chưng, bánh giầy có liên quan gì đến ngày Giỗ Tổ? Trả lời: Theo truyền thuyết, tại Đền Trung, hoàng tử Lang Liêu đã dâng lên vua cha bánh chưng và bánh giầy trong dịp lễ Tiên vương, và được vua truyền ngôi vì lễ vật vừa ý nghĩa vừa hợp lòng người; hai loại bánh đã trở thành lễ vật quen thuộc trong ngày Giỗ Tổ.

Hỏi: Không về được Đền Hùng thì tưởng nhớ các Vua Hùng bằng cách nào? Trả lời: Thí chủ có thể dâng một nén hương hướng về đất Tổ, vì ý nghĩa lớn nhất của ngày Giỗ Tổ nằm ở đạo lý uống nước nhớ nguồn: nhớ về các Vua Hùng đã có công dựng nước và nhớ về những thế hệ đi trước đã giữ gìn bờ cõi cho con cháu hôm nay.

Trước khi xuất hành đi lễ xa, thí chủ có thể xem ngày tốt xuất hành trên trang Doanh nhân của web Phật Pháp Online, tại địa chỉ truyenthuaphatphap.online/doanh-nhan.html?xem=ngaytot — công cụ miễn phí, xem ngày tốt theo sách cổ để chọn ngày lành cho chuyến đi. Bài viết này theo sử liệu và quan niệm dân gian — chỉ mang tính tham khảo. Nam Mô A Di Đà Phật.